
(Javed Nama-49) Aan Su’ay Aflak – Maqam Hakeem Almanwi Natsha آں سوے افلاک: مقام حکیم المانوی نطشه


ہر کجا استیزہ بود و بود و نیست — کس نداند سرّ ایں چرخِ کبود
ہر کجا مرگ آورد پیغامِ زیست — اے خوش آں مردے کہ دانَد مرگ چیست
ہر کجا مانندِ بادِ ارزاں حیات — بے ثبات و با تمنائے ثبات
چشمِ من صد عالمِ شش روزہ دید — تا حدِ ایں کائنات آمد پدید
Roman Urdu
Har kuja asteza-e-bood o nabood — Kas nadanad sirr-e-een charkh-e-kabood!
Har kuja marg aorad paigham-e-zeest — Ay khush aan marday keh danad marg cheest!
Har kuja manind-e-baad-e-arzan hayat — Be-sabaat o ba-tamanna-e-sabaat!
Chashm-e-man sad aalam-e-shash roza deed — Ta had-e-een kainat aamad padeed!
English Translation
Everywhere there is a fierce battle between existence and non-existence, yet no one comprehends the secret of this azure sky! In some realms, death bears the ultimate message of life; oh, blessed is the man who truly understands what death is! Elsewhere, life is as cheap as the blowing wind—inherently unstable, yet holding a perpetual desire for stability! My eyes beheld a hundred universes created in six days, until the final boundary of this magnificent cosmos became visible!
Urdu Translation
کائنات میں ہر جگہ ہستی اور نیستی (وجود اور عدم) کے مابین ایک جنگ جاری ہے، مگر کوئی بھی اس نیلے آسمان کے چھپے ہوئے راز سے باخبر نہیں ہے۔ کئی مقامات پر موت اپنے اندر زندگی کا حقیقی پیغام لے کر آتی ہے؛ مبارک ہے وہ شخص جو یہ جانتا ہو کہ موت کی اصل حقیقت کیا ہے! کئی جگہوں پر زندگی ہوا کی مانند سستی اور ارزاں ہے، جو خود تو سراپا بے ثبات ہے مگر اپنے اندر ثبات اور ہمیشگی کی تمنا رکھتی ہے۔ میری آنکھوں نے خدا کے تخلیق کردہ سینکڑوں چھ روزہ جہان (عالمِ شش روزہ) دیکھے، تب کہیں جا کر اس وسیع کائنات کی آخری حد میرے سامنے ظاہر ہوئی۔

ہر جہاں راہ و روےِ دگر — زندگی را رسم و آئینے دگر
وقتِ ہر عالم رواں مانندِ زُو — در پیازِ ایں جا و آں جا تند رو
سالِ مہا ایں جا ہے، آنجا دے! — بیشِ ایں عالم، بہاں عالم کے
عقلِ ما اندر جہانے ذو فنوں — در جہانے دیگرے خوار و زبوں
Roman Urdu
Har jahane raah o ravay-e-digar — Zindagi ra rasm o aayene digar!
Waqt-e-har aalam rawan manind-e-zoo — Dar piyaz-e-een ja o aan ja tund ro!
Saal-e-maha een ja hay, aanja day! — Besh-e-een aalam, bahan aalam kay!
Aql-e-ma andar jahane zu-funoon — Dar jahane deegaray khaar o zaboon!
English Translation
Every universe possesses its own unique path and movement, and life within each follows a distinct custom and law! The time of each world flows like a deep river; it moves slowly in one place, while rushing with immense speed in another! What we calculate here as long months and years is nothing but a single fleeting moment in that higher realm! Our human intellect, which appears so multi-talented in this world, becomes utterly humbled and helpless in another dimension!
Urdu Translation
ہر جہان کا اپنا ایک الگ راستہ اور چال ہے، اور وہاں زندگی گزارنے کے طور طریقے اور رسم و آئین بھی ایک دوسرے سے بالکل مختلف ہیں۔ ہر عالم کا وقت ایک دریا کی مانند رواں ہے، جو ہمارے ہاں اس جہان میں تو سست رفتار نظر آتا ہے مگر دوسرے جہان کی وسعتوں میں حد درجہ تیز رفتاری سے چل رہا ہے۔ ہمارے اس مادی جہاں کے سال اور مہینے اس دوسرے جہان کے سامنے محض ایک پل کی حیثیت رکھتے ہیں۔ ہماری عقل جو اس دنیا میں بہت سے ہنروں والی (ذوفنوں) اور عیار دکھائی دیتی ہے، وہ دوسرے جہاں کی وسعتوں میں پہنچ کر بالکل ذلیل، خوار اور عاجز ہو جاتی ہے۔

برتھورِ ایں جہاں چوں و چند — بود مردے با صدائے درد مند
دیدہ او از عقاباں تیز تر — طلعتِ او شاہدِ سوزِ جگر
دمبدم سوزِ درونِ او فزود — بر لبش بیتّے کہ صد بارش سرود
“نہ جبریلے، نہ فردوسے، نہ حورے، نہ خداوندے — کفِ خاکے کہ می سوزد ز جانِ آرزو مندے
Roman Urdu
Barthoor-e-een jahan-e-choon o chand — Bood marday ba sada-e-dard mand!
Deeda-e-oo az uqabaan tez tar — Talat-e-oo shahid-e-soz-e-jigar!
Dambadam soz-e-daroon-e-oo fuzood — Bar labash baytay keh sad baarash sarood!
“Na Jibreelay, na firdausay, na hooray, na Khudawanday — Kaf-e-khaakay keh mee sozad zi jaan-e-arzoo manday!”
English Translation
Upon the very borders of this universe of causes and quantities, there stood a man uttering a deeply sorrowful cry! His vision was sharper than that of eagles, and his countenance bore clear witness to the intense burning of his liver! With every passing breath, his inner passion multiplied, and upon his lips was a single verse that he chanted a hundred times over: “There is no Gabriel, no paradise, no houri, and no sovereign Lord; there is only a handful of dust that burns because of an aspiring, yearning soul!”
Urdu Translation
اسباب اور مقدار کے اس جہان (دنیا) کی آخری سرحد پر ایک مرد کھڑا تھا جو درد بھری صدائیں بلند کر رہا تھا۔ اس کی نگاہیں عقابوں سے بھی زیادہ تیز اور گہری تھیں، اور اس کا چہرہ اس کے باطنی سوزِ جگر کی گواہی دے رہا تھا۔ ہر لمحہ اس کے اندرونی سوز میں اضافہ ہو رہا تھا، اور اس کے ہونٹوں پر ایک ایسا شعر تھا جسے وہ سو مرتبہ (بار بار) وجد کی حالت میں پڑھے جا رہا تھا: “نہ کوئی جبرئیل ہے، نہ جنت ہے، نہ کوئی حور ہے اور نہ ہی کوئی ظاہری خدا ہے؛ یہ تو محض ایک مٹی کا پتلا (انسان) ہے جو اپنی ایک آرزومند جان کے باعث اندر ہی اندر سلگ رہا ہے!”

من بہ رومی گفتم ایں دیوانہ کیست؟ — گفت “ایں فرزانہ المانوی است
درمیانِ ایں دو عالم جائے اوست — نغمہ دیرینہ اندر نائے اوست
باز ایں حلاجِ بے دار و رسن — نوعِ دیگر گفتہ آں حرفِ کہن
حرفِ او بے باک و افکارش عظیم — غربیاں از تیغِ گفتارش دو نیم
Roman Urdu
Man ba Rumi guftam een deewana keest? — Guft “Een farzana-e-Almanwi ast
Darmiyan-e-een do aalam jaay-e-oost — Naghma-e-deereena andar naay-e-oost!
Baaz een Hallaj-e-be-daar o rasan — No-e-deegar gufta aan harf-e-kuhan!
Harf-e-oo be-baak o afkaarash azeem — Gharbiyan az tegh-e-guftarash do neem!
English Translation
I turned to Rumi and asked, “Who is this madman?” He replied, “This is the wise philosopher of Germany (Nietzsche)! His station lies precisely between these two worlds, and his flute plays that very same ancient melody. He is another Hallaj, though without the gallows and the rope, who has restated that ancient word (the secret of the self) in a completely new form! His speech is utterly fearless and his thoughts are magnificent; the westerners have been cut into two by the sword of his discourse!”
Urdu Translation
میں نے اپنے رہنما پیرِ رومیؒ سے پوچھا کہ “یہ دیوانہ کون ہے؟” انہوں نے جواب دیا کہ “یہ جرمنی کا دانا فلسفی نیٹشے ہے!” اس کا مقام ان دو جہانوں (مادی اور روحانی کائنات) کے عین درمیان ہے۔ اس کی بانسری میں وہی پرانا صوفیانہ نغمہ (انسانی خودی کا راز) موجود ہے۔ یہ بغیر سولی اور رسی کے ایک نیا منصور حلاج ہے، جس نے اسی پرانی بات (انا الحق) کو ایک بالکل نئے اور انوکھے انداز میں بیان کیا ہے۔ اس کا اندازِ گفتگو حد درجہ بے باک اور اس کے افکار عظیم ہیں؛ اہلِ مغرب اس کی تیز گفتگو کی تلوار سے دو ٹکڑے ہو چکے ہیں کیونکہ اس نے عیسائی تہذیب کے کھوکھلے پن کو بے نقاب کر دیا۔

اہم نشیں بر جذبہ او بے نبرد — بندہ مجذوب را مجنوں شمرد
عاقلاں از عشق و مستی بے نصیب! — نبضِ او دادند دردِ دستِ طبیب
با پِزشکاں چیسیت غیر از ریو و رنگ — وائے مجذوبے کہ زاد اندر فرنگ
ابنِ سینا بر بیاضے دل نہد — رگ زند یا حبِّ خواب آور دہد
Roman Urdu
Ahm-e-nasheen bar jazba-e-oo be-nabard — Banda-e-majzoob ra majnoon shumard!
Aaqilaan az ishq o masti be-naseeb! — Nabz-e-oo daadand dard-e-dast-e-tabeeb!
Ba pizashkaan cheest ghair az reev o rang — Waaye majzoobay keh zaad andar Farang!
Ibn-e-Sina bar bayazay dil nahad — Rag zanad ya hab-e-khwab aavar dahad
English Translation
His companions failed to comprehend his intense spiritual passion; they mistook this divinely absorbed soul for a mere madman! Those clever ones, entirely devoid of love and ecstasy, placed his pulse into the hands of a common physician! What do doctors possess except outer display and deception? Alas for that absorbed mystic who was born in the land of Europe! An Ibn-Sina (a conventional doctor) can only fix his heart upon medical notebooks, open a vein to bleed him, or prescribe a sleeping pill!
Urdu Translation
نیٹشے کے قریبی ساتھی اس کے اندرونی جذبے کی گہرائی کو نہ پا سکے، اور انہوں نے اس مجذوب انسان کو نرا دیوانہ اور پاگل سمجھ لیا Minor عقل والے جو حقیقی عشق اور مستی کے جذبے سے بالکل محروم تھے، انہوں نے اس کی باطنی تڑپ کو دماغی مرض سمجھ کر اس کی نبض ڈاکٹروں کے ہاتھ میں دے دی۔ افسوس! ان معالجوں کے پاس ظاہری نمائش اور فریب کے سوا اور رکھا ہی کیا ہے؟ بڑا ہی بدقسمت تھا وہ مجذوب جو یورپ (فرنگ) کے مادی ماحول میں پیدا ہوا۔ وہاں کا بڑا سے بڑا طبیب (ابنِ سینا) بھی صرف طبی نسخوں کی کتاب پر دل لگاتا ہے؛ وہ یا تو فصد کھول کر خون نکال دیتا ہے یا پھر نیند لانے والی گولی (حبِ خواب آور) دے کر خاموش کر دیتا ہے۔

بود حلاجے بہشہرِ خود غریب — جاں ز ملا برد و کشت اور طبیب
مردِ رہ دانے نبود اندر فرنگ — پس فزوں شد نغمه اش از تارِ چنگ
راہبر درواکس نشاں ازرہ نداد — صد خلل در وارداتِ او فتاد
نقد بود و کس عیارِ اورا نکرد — کار دانے مردِ کارِ اورا نکرد
Roman Urdu
Bood Hallajay ba-shahr-e-khod ghareeb — Jaan zi mulla burd o kusht oor tabeeb
Mard-e-rah daanay nabood andar Farang — Pas fuzood shud naghma ash az taar-e-chang!
Rahbar darwaaks nishaan az-rah nadad — Sad khalal dar waaridaat-e-oo fatad!
Naqd bood o kas ayyar-e-oora nakard — Kar danay mard-e-kaar-e-oora nakard!
English Translation
He was indeed a Hallaj, yet a total stranger in his own city; he escaped with his life from the priest, but was ultimately killed by the physician! There was no spiritual guide to be found in Europe; consequently, his melody burst forcefully beyond the strings of his lute! No one gave this traveler any direction to the true path, and thus a hundred disorders entered into his spiritual experiences. He was pure gold, yet no one tested him on a touchstone; no caravan recognized him as a man of true worth!
Urdu Translation
وہ اپنے دور کا منصور حلاج تھا جو اپنے ہی شہر کے اندر اجنبی بن کر جیا؛ وہ عیسائیوں کے مذہبی پیشواؤں (ملا) کی گرفت سے تو بچ نکلا مگر مادی ڈاکٹروں نے علاج کر کے اسے مار ڈالا۔ یورپ کے اندر کوئی حقیقی راستہ دکھانے والا مردِ حق (مرشدِ کامل) موجود نہ تھا، اسی لیے اس کا باطنی نغمہ ساز کے تاروں کی حد سے بڑھ کر شوریدہ ہو گیا۔ اس مسافر کو کسی نے منزل کا پتہ نہ بتایا، جس کی وجہ سے اس کی قلبی واردات اور صوفیانہ تجربات میں سینکڑوں خلل اور الجھنیں پیدا ہو گئیں۔ وہ ایک قیمتی نقد تھا مگر کسی نے اسے کسوٹی پر رکھ کر نہیں پرکھا، اور اس مادی کاروان میں کوئی ایسا دور اندیش نہ تھا جو اس کی قدر کرتا۔

عاشقے در آہِ خود گم گشتہ — سالکے در راہِ خود گم گشتہ
مستیِ اوہر zجاجے را شکست — از خدا ببرید و ہم از خود گسست
خواست تابیند بچشمِ ظاہری — اختلاطِ قاہری با دلبری
خواست تا از آب و گل آید بروں — خوشہ کزکشتِ دل آید بروں
Roman Urdu
Aashiqay dar aah-e-khod gum gashta — Saalikay dar raah-e-khod gum gashta!
Masti-e-oo har zujajay ra shikast — Az Khuda babreed o ham az khod gusast!
Khwast ta beenad ba-chashm-e-zahiri — Ikhtilaat-e-qahiri ba dilbari!
Khwast ta az aab o gil aayad baroon — Khosha kaz kisht-e-dil aayad baroon!
English Translation
He was a lover utterly lost in his own deep sighs, a spiritual seeker who became bewildered upon his own path! His extreme ecstasy shattered every glass of conventional thought; he severed his bond with God and consequently became detached from his own selfhood! He desired to behold with his outward, physical eyes the perfect union of majestic Power and beautiful Grace! He desperately wished to emerge from this prison of water and clay, longing for the harvest that grows directly from the field of the heart!
Urdu Translation
وہ ایک ایسا سچا عاشق تھا جو اپنی ہی پردرد آہوں کے اندر کھو کر رہ گیا، اور ایک ایسا سالک تھا جو منزل تک پہنچنے سے پہلے اپنے ہی راستے میں گم ہو گیا۔ اس کی باطنی مستی نے ہر شیشے (مغربی افکار اور روایتی نظریات) کو توڑ ڈالا؛ وہ خدا کی ذات سے تو بے تعلق ہوا ہی تھا، رفتہ رفتہ اپنی حقیقت سے بھی دور ہو گیا۔ اس نے اپنی ظاہری آنکھوں سے جلال (قاہری) اور جمال (دلبری) کے ملاپ کو دیکھنا چاہا (یعنی وہ فوق البشر کا مادی وجود ڈھونڈ رہا تھا)۔ اس نے یہ شدید خواہش کی کہ وہ مٹی اور پانی (آب و گل) کے اس مادی بدن سے باہر نکلے، اور وہ اس فصل کا خواہشمند تھا جو دل کی کھیتی سے اگتی ہے۔

آنچہ او جوید مقامِ کبریاست — ایں مقام از عقل و حکمت ماوراست
زندگی شرحِ اشاراتِ خودی است — لا و الا از مقاماتِ خودی است
او بہ لا در ماند و تا الا نرفت — از مقامِ عبدہُ، بیگانہ رفت
با تجلی ہمکنار و بے خبر — دور ترچوں میوہ از بیخِ شجر
Roman Urdu
Aancha oo joyed maqaam-e-kibriya ast — Een maqaam az aql o hikmat mawara ast
Zindagi sharh-e-isharaat-e-khudi ast — La o Illa az maqaamaat-e-khudi ast!
Oo ba La dar maand o ta Illa naraft — Az maqaam-e-Abduhoo, beegana raft!
Ba tajalli hamkinaar o be-khabar — Door tar choon meva az beekh-e-shajar
English Translation
That which he is searching for is nothing less than the Divine Station of Majesty; and this realm is completely beyond the reach of human intellect and philosophy! Life is simply the explanation of the inner hints of the Self; negation and affirmation are both stages of the Self! He got entangled and stuck in the phase of negation and never advanced toward affirmation; thus he departed entirely estranged from the sublime status of His Servant (Abduhu)! He was right alongside the Divine Manifestation yet remained unaware of it; he was as distant from the source as a fruit pulled away from the root of the tree!
Urdu Translation
وہ جس بلند درجے کو ڈھونڈ رہا ہے، وہ دراصل مقامِ کبریا ہے؛ اور یہ مقام انسانی عقل اور فلسفہ و حکمت کی حدود سے بہت ماورا ہے۔ زندگی تو خودی کے پوشیدہ اشاروں اور رمزوں کی تشریح کا نام ہے؛ اور “لا” (انکار) اور “الّا” (اقرار) دونوں خودی ہی کے ارتقائی مقامات ہیں۔ نیٹشے نے عیسائیت کی نفی کرتے ہوئے “لا” کے مقام پر تو قدم رکھ دیا مگر وہ الجھ کر وہیں رہ گیا اور اقرارِ حق یعنی “الّا” تک نہ پہنچ سکا؛ چنانچہ وہ بندگی کے سب سے اعلیٰ مقام یعنی “عبدہ” کے جوہر سے بالکل ناآشنا ہی دنیا سے رخصت ہو گیا۔ الٰہی تجلی اس کے بالکل قریب تھی مگر وہ مادی عقل کی وجہ سے اس سے بے خبر رہا، وہ حقیقت سے ایسے ہی دور ہو گیا جیسے کوئی پھل درخت کی جڑ سے دور ہو جاتا ہے۔

چشمِ او جز رویتِ آدم نخواست — نعرے بے باکانہ زد، آدم کجاست
ورنہ او از خاکیاں بیزار بود — مثلِ موسیٰ طالبِ دیدار بود
کاش بودے در زمانِ احمدے — تا رسیدے بر سرورے سرمدی
عقلِ او باخویشتن در گفتگوست — تورہ خود روکہ راہِ خود نکوست
پیش نہ گاہے کہ آمد آں مقام — کاندرو بے حرف می روید کلام،
Roman Urdu
Chashm-e-oo juz ruyat-e-Aadam nakhwast — Naaray be-baakana zad, Aadam kujaast!
Warna oo az khaakiyan beezar bood — Misl-e-Musa taalib-e-deedar bood!
Kaash booday dar zaman-e-Campani — Ta raseeday bar surooray sarmadi
Aql-e-oo ba-khwishtan dar guftugoost — To rah-e-khod ro keh raah-e-khod nakoost!
Pesh-nah gahay keh aamad aan maqaam — Kandro be-harf mee royad kalaam!
English Translation
His eyes desired nothing except the vision of the true Man; he raised a fearless cry, shouting, “Where is Man?” Otherwise, he was thoroughly disgusted with ordinary, earth-bound humans; like Moses, he was a passionate seeker of the Divine Vision! Oh, would that he had lived in the blessed era of an Ahmad, so that he might have achieved eternal, everlasting ecstasy! His intellect remains perpetually locked in conversation with itself; you must walk your own path, for your path is beautiful and righteous! Step forward, O Zinda Rud, for that sublime realm has finally arrived where speech blossoms without the aid of any words!
Urdu Translation
اس کی آنکھیں کامل انسان (مردِ مومن/فوق البشر) کا نظارہ کرنے کے سوا کچھ نہیں چاہتی تھیں، اسی لیے اس نے ایک بے باک نعرہ لگایا تھا کہ “وہ حقیقی آدم کہاں ہے؟” ورنہ وہ تو خود ان زمین پر رینگنے والے عام انسانوں (خاکیوں) سے حد درجہ بیزار تھا اور حضرت موسیٰؑ کی طرح اصل حقیقت کے دیدار کا سچا طالب تھا۔ کاش وہ کسی احمد یعنی مجدد الف ثانی شیخ احمد سرہندیؒ جیسے کامل مرشد کے دور میں پیدا ہوا ہوتا، تو وہ اسے اپنی صحبت سے اس حقیقی اور ہمیشہ رہنے والے سرورِ سرمدی تک پہنچا دیتے (اور اس کی خودی بھٹکنے سے بچ جاتی)۔ خیر! اس نیٹشے کی عقل تو اب بھی اپنے آپ سے ہی بحث و گفتگو میں الجھی ہوئی ہے؛ (رومی اقبال سے کہتے ہیں:) تو اپنے راستے پر آگے بڑھتا چل کیونکہ تیرا راستہ ہی سب سے بہترین ہے۔ تو اپنا قدم آگے رکھ کیونکہ اب وہ بلند روحانی مقام آ گیا ہے جہاں الفاظ اور حروف کے سہارے کے بغیر ہی حقیقی کلام اور گفتگو ہوتی ہے
حاصلِ کلام (Conclusion)
جاوید نامہ کے اس نہایت فکر انگیز باب میں علامہ اقبال نے اپنے شہرہ آفاق فلسفہِ خودی کے تناظر میں مشہور جرمن فلسفی فریڈرک نیٹشے (Nietzsche) کی روح کا احوال پیش کیا ہے۔ اقبال نیٹشے کو ایک عام منکر یا لادین فلسفی کے طور پر نہیں دیکھتے، بلکہ اسے “مجذوبِ فرنگی” اور “حلاجِ بے دار و رسن” کا لقب دیتے ہیں۔ اقبال کے نزدیک نیٹشے کا المیہ یہ تھا کہ اس کے پاس باطنی سوز اور تڑپ تو منصور حلاج جیسی تھی، اور وہ مادی انسانوں سے بیزار ہو کر ایک “فوق البشر” (Superman) کا خواہشمند تھا، مگر Europe کے مادی اور مصلحت پسند ماحول میں اسے کوئی سچا روحانی رہبر (مرشدِ کامل) نہ مل سکا جو اس کی رہنمائی کرتا۔
چنانچہ نیٹشے عیسائیت کی کھوکھلی رسومات کا انکار کرتے ہوئے “لا” (منفی مقام) کے مرحلے میں ہی الجھ کر رہ گیا اور وہ کائنات کی اصل سچائی یعنی “الّا اللہ” (اقرارِ حق) اور بندگی کے اعلیٰ ترین مقام “عبدہ” تک نہ پہنچ سکا۔ اقبال بتاتے ہیں کہ مادی عقل جب عشقِ الٰہی کی روشنی سے محروم ہو جائے تو انسان خود اپنے ہی افکار کے تانے بانے میں الجھ کر پاگل ہو جاتا ہے۔ یہ نغمہ عقل پر عشق کی برتری اور خودی کی درست فکری و روحانی تربیت کا ایک عظیم اور لازوال درس ہے۔
Roman Urdu
Javed Nama ke is nihayat fikr-angeez baab mein Allama Iqbal ne apne shohra-e-aafaas falsafa-e-khudi ke tanazur mein mashhoor German falsafi Friedrich Nietzsche ki rooh ka ahwal pesh kiya hai. Iqbal Nietzsche ko ek aam munkir ya ladeen falsafi ke tor par nahi dekhte, balkay usay “Majzoob-e-Farangi” aur “Hallaj-e-Be-Daar-o-Rasan” ka laqab dete hain. Iqbal ke nazdeek Nietzsche ka almiya yeh tha ke us ke paas baatini soz aur tarap toh Mansoor Hallaj jaisi thi, aur woh madi insaanon se bezaar ho kar ek “Fauq-ul-Bashar” (Superman) ka khwahan tha, magar Europe ke madi aur maslahat-pasand mahool mein usay koi saccha roohani rahbar (murshid-e-kamil) na mil saka jo us ki rahnumai karta.
Chananche Nietzsche Isaiyat ki khokhli rasomaat ka inkaar karte ہوئے “La” (manfi maqaam) ke marhale mein hi ulajh kar reh gaya aur woh kainaat ki asal sacchai yani “Illa-Allah” (iqrar-e-haq) aur bandagi ke aala tareen maqaam “Abduhu” tak na pohanch saka. Iqbal batate hain ke madi aql jab ishq-e-ilahi ki roshni se mahroom ho jaye toh insan khud apne hi afkaar ke taane-baane mein ulajh kar pagal ho jata hai. Yeh naghma aql par ishq ki bartari aur khudi ki durust fikri va roohani tarbiyat ka ek azeem aur lazawal dars hai.




