(Javed Nama-50) Harkat Bajannat-al-Firdous حرکت بجنت الفردوس

در گذشتم از حدِ ایں کائنات — پا نہادم در جہانِ بے جہات

بے یمین و بے یسار است ایں جہاں — فارغ از لیل و نہار است ایں جہاں

پیش او قندیلِ ادراکَم فِسُرد — حرفِ من از ہیبتِ معنی بمُرد

بازبانِ آب و گل گفتارِ جاں! — در قفس پرواز می آید گراں

Roman Urdu

Dar guzashtam az حدِ ایں کائنات — Pa nahadam dar jahan-e-be-jihaat!

Be-yameen o be-yasaar ast een jahan — Farigh az layl o nahar ast een jahan

Pesh-e-oo qandeel-e-idraakam fisurd — Harf-e-man az haibat-e-maani bamurd!

Ba-zaban-e-aab o gil guftar-e-jaan! — Dar qafas parwaz mee aayad garaan!

English Translation

I transcended the physical boundaries of this cosmos and stepped into a world completely free of spatial dimensions! This realm exists without a right or a left side; it is entirely liberated from the cycles of night and day. Before its supreme reality, the lamp of my intellect grew cold and dim; my spoken words withered away under the absolute awe of its profound meaning! How can the discourse of the eternal soul be uttered by a tongue of water and clay? To a captive soul, flight inside a cage feels heavy and restrictive!

Urdu Translation

میں اس مادی کائنات کی آخری حد سے آگے گزر گیا اور میں نے ایک ایسے لامتناہی جہان میں قدم رکھا جو ہر قسم کی سمتوں اور اطراف (مشرق، مغرب، شمال، جنوب) سے بالکل پاک تھا! یہ انوکھا جہاں دائیں اور بائیں (یمین و یسار) کی مادی تقسیم کے بغیر قائم ہے اور یہ زمان و مکان کی قید، یعنی رات اور دن کے چکر سے بھی بالکل فارغ ہے۔ اس لامتناہی عالم کے سامنے میری مادی عقل کا چراغ (قندیلِ ادراک) بجھ کر ٹھنڈا پڑ گیا، اور اس کے باطنی مفہوم کی ہیبت و دبدبے سے میرے منہ کے الفاظ ہی مٹ گئے۔ بھلا مٹی اور پانی (آب و گل) سے بنے ہوئے مادی جسم کی زبان سے روح کا لازوال کلام کیسے ادا ہو سکتا ہے؟ پنجرے میں بند پرندے کے لیے کھلی فضاؤں کی پرواز ہمیشہ گراں اور مشکل ہی محسوس ہوتی ہے۔

اندکے اندر جہانِ دل نگر — تا ز نورِ خود شود روشن بصر

چیست دل؟ یک عالمِ بے رنگ و بوست — عالمِ احوال و افکار است دل

از حقائق تا حقائق رفتہ عقل — سیرِ او بے جادہ و رفتار و نقل

صد خیال دہر یک از دگر جد است — ایں بگردوں آشنا آں نارساکت

Roman Urdu

Andakay andar jahan-e-dil nigar — Ta zi noor-e-khod shawad roshan basar

Cheest dil? Yak aalam-e-be-rang o boost — Aalam-e-ahwal o afkaar ast dil!

Az haqaiq ta haqaiq rafta aql — Sair-e-oo be-jaada o raftaar o naql!

Sad khayal-e-dahr yak az digar juda ast — Een ba-girdoon aashna aan naarasa ast!

English Translation

Gaze for a moment into the inner universe of the heart, so that through your own spiritual light you may achieve true vision. What is the heart? It is a boundless world devoid of physical color and scent; the heart is a realm of spiritual states and deep thoughts! Human intellect travels systematically from one external truth to another, whereas the flight of the heart occurs without any physical path, velocity, or relocation! 

A hundred worldly thoughts reside there, each distinct from the other; this one is intimately familiar with the highest heavens, while that one remains unrealized and earthly!

Urdu Translation

تو ذرا اپنے دل کے باطنی جہان کے اندر جھانک کر دیکھ، تاکہ تو اپنی خودی کے اصل نور سے سچا صاحبِ بصیرت (روشن بصر) بن جائے۔ یہ دل آخر کیا ہے؟ یہ مادی رنگ و بو کی مصلحتوں سے پاک ایک الگ کائنات ہے؛ دل تو اصل میں قلبی کیفیات (احوال) اور بلند ترین افکار کا ایک ابدی جہاں ہے۔ مادی عقل تو ایک حقیقت سے دوسری حقیقت تک پہنچنے کے لیے مادی اسباب کی محتاج ہوتی ہے، جبکہ دل کا روحانی سفر اور کائنات کی سیر کسی مادی راستے، رفتار اور نقلِ مکانی کی محتاج نہیں ہوتی۔ دل کی وادی میں دنیا کے سینکڑوں خیالات آتے ہیں جو ایک دوسرے سے بالکل الگ ہوتے ہیں؛ ان میں سے کوئی خیال تو اتنا بلند ہوتا ہے کہ وہ آسمان کا رازدار (گردوں آشنا) بن جاتا ہے اور کوئی عارضی مصلحتوں کی وجہ سے ادھورا اور ناکام (نارسا) رہ جاتا ہے۔

کس نگوید ایں کہ گردوں آشناست — برزمین آں خیالِ نارساست

یا سرورے کاید از دیدارِ دوست — نیم گاہے از ہوائے کوئے اوست

چشمِ تو بیدار باشد یا بخواب — دل بہ بیند بے شعاعِ آفتاب

آں جہاں را بر جہانِ دل شناس — من چہ گویم زانچہ ناید در قیاس

Roman Urdu

Kas nagoyad een keh girdoon aashna-st — Bar zameen aan khayal-e-naarasa-st!

Ya surooray kaayad az deedar-e-doost — Neem gahay az hawaye kooy-e-oost!

Chashm-e-to beedar bashad ya ba-khwab — Dil ba-beenad be-shua-e-aaftab!

Aan jahan ra bar jahan-e-dil shinas — Man che goyam zancha naayad dar qiyas!

English Translation

No one can ever claim that the thought which scales the heavens stands directly upon the ground of that failed, unreached thought! Or that the pure ecstasy which stems from the vision of the Beloved is situated just half a step away from the longing of His street! Whether your physical eyes are wide awake or locked in slumber, the heart perceives everything clearly without requiring the rays of the sun! Understand that higher world through the spiritual dimensions of the universe of the heart; how can I describe that which can never be captured by human intellect or imagination?

Urdu Translation

کوئی شخص مادی پیمانے پر یہ نہیں کہہ سکتا کہ جو خیال آسمان تک پہنچا ہے، وہ اس ناکام رہنے والے خیال کے دائیں یا بائیں زمین پر موجود ہے (کیونکہ وہاں دائیں بائیں کی کوئی مادی حد نہیں)۔ یا وہ سچا سرور اور لذت جو محبوبِ حقیقی کے دیدار سے حاصل ہوتی ہے، وہ اس کے کوچے کی آرزو سے مادی طور پر محض آدھے قدم (نیم گام) کے فاصلے پر واقع ہے! تیری ظاہری آنکھیں چاہے جاگ رہی ہوں یا نیند کے خواب میں ڈوبی ہوئی ہوں، دل کا باطنی نظام سورج کی مادی روشنی کی شعاعوں کے بغیر ہی سب کچھ دیکھ لیتا ہے۔ تو اس آنے والے اخروی جہان کو اپنے دل کے پوشیدہ جہان کے آئینے سے پہچان؛ میں بھلا زبان سے اس حقیقت کے بارے میں کیا بیان کروں جو انسانی عقل کے مادی قیاس اور سوچ میں آ ہی نہیں سکتی!

اندر آں عالم جہانے دیگرے — اصلِ او از کُن فکانِ دیگرے

لازوال و ہر زماں نوعِ دگر — ناید اندر وہم و آید در نظر

ہر زماں اور اکمالے دیگرے — هر زماں اور اجمالے دیگرے

روزگارش بے نیاز از ماہ و مہر — گنجد اندر ساحتِ او نہ سپہر

Roman Urdu

Andar aan aalam jahanay deegaray — Asl-e-oo az Kun Fakaan-e-deegaray!

Lazawaal o har zaman no-e-digar — Naayad andar wahm o aayad dar nazar!

Har zaman oor ikmaalay deegaray — Har zaman oor ijmaalay deegaray!

Rozgarash be-niyaz az mah o mihr — Gunjad andar saahat-e-oo noh sipihr!

English Translation

Within that divine realm exists an entirely different universe, whose ultimate origin springs from another creative command of “Kun Fayan!” It is eternal, remaining forever new and altering its state at every single moment; it can never be grasped by human imagination, yet it stands clearly visible before the spiritual sight! 

Every moment it unfolds a fresh perfection, and at every instant it reveals a magnificent, new beauty! Its flow of time is completely independent of the moon and the sun, and within its vast expanse, the nine heavens can easily be contained!

Urdu Translation

اس بلند عالم کے اندر ایک بالکل الگ ہی کائنات آباد ہے، جس کی بنیاد اللہ تعالیٰ کے ایک بالکل دوسرے امرِ تخلیق “کن فکاں” پر ہے۔ وہ جہان ابدی و لازوال ہے اور ہر لمحہ ایک نئی شان اور نئی نوعیت کے ساتھ ظاہر ہوتا ہے؛ وہ انسانی وہم و گمان میں تو نہیں سما سکتا مگر اہلِ نظر کی آنکھوں کے سامنے بالکل عیاں ہو جاتا ہے۔ ہر گزرتے لمحے اس کا ایک نیا کمال ظاہر ہوتا ہے اور ہر لحظہ اس کا حسن و جمال ایک انوکھے انداز میں جلوہ گر ہوتا ہے۔ اس عالم کا زمانہ چاند اور سورج کی مادی گردش کا محتاج نہیں ہے، اور اس کی وسعت کا یہ عالم ہے کہ ہمارے نو آسمان (نہ سپہر) اس کے ایک چھوٹے سے گوشے میں آسانی سے سما جاتے ہیں۔

ہر چہ در غیب است آید روبرو — پیش از آں کز دل بروید آرزو

در زبانِ خود چساں گویم کہ چیست — ایں جہاں نور و حضور و زندگی ست

لالہ ہا آسودہ در کہسارِ ہا — نہرہا گردندہ در گلزارِ ہا

غنچہ ہائے سرخ و اسپید و کبود — از دمِ قدسیاں او را گشود

Roman Urdu

Har che dar ghaib ast aayad roobaroost — Pesh azan kaz dil baroyad arzoo!

Dar zabaan-e-khod chisaan goyam keh cheest — Een jahan noor o huzoor o zindagi-st

Lala ha aasooda dar kohsaar-e-ha — Nahar-ha gardanda dar gulzaar-e-ha!

Ghunche haye surkh o aspeed o kabood — Az dam-e-qudsiyaan oo ra gashood!

English Translation

Whatever exists in the realm of the Unseen manifests directly before your eyes, even before a desire can blossom within the heart! How can I describe to you in the language of this world what that realm truly is? It is a world made purely of celestial Light, Divine Presence, and eternal Life! There, tulips rest peacefully along the mountainsides, and crystal-clear rivers wind gracefully through the blossoming gardens. There are beautiful buds of red, white, and deep azure; they open through the sacred breath of the angels!

Urdu Translation

اس پاک جہان میں غیب کی تمام حقیقتیں انسان کے سامنے بالکل روبرو آ جاتی ہیں، اور وہ بھی اس سے پہلے کہ دل کے اندر ابھی کوئی آرزو پیدا ہو۔ میں دنیا کی مادی زبان میں تمہیں کیسے سمجھاؤں کہ وہ جہان کیا ہے: وہ جہان سراپا الٰہی نور، دائمی حضور اور حقیقی زندگی کا نام ہے۔ وہاں پہاڑوں کی وادیوں میں لالہ کے خوبصورت پھول آرام کر رہے ہیں، اور سرسبز باغوں کے درمیان خوبصورت نہریں مسلسل طواف کر رہی ہیں (گردندہ ہیں)۔ وہاں سرخ، سفید اور نیلے رنگ کے غنچے موجود ہیں، جو فرشتوں (قدسیوں) کے پاکیزہ دم سے کھلتے ہیں۔

آبِ پاک مِیں، ہوائے عنبریں — قصہ ہا باقبہ ہائے زمردیں

خیمہ ہا یاقوت گوں زریں طناب — شاہداں با طلعتِ آئینہ تاب

گفت رومی “اے گرفتارِ قیاس — در گزار از اعتباراتِ حواس

از تجلی کار ہائے خوب و زشت — می شود آں دوزخ ایں گردد بہشت

Roman Urdu

Aab-e-paak meen, hawaye ambareen — Qissa ha ba qubba haye zumurdeen!

Khaima ha yaqoot goon zareen tanaab — Shahidaan ba talat-e-aaina taab!

Guft Rumi “Ay giriftar-e-qiyas — Dar guzar az itibaaraat-e-hawaas

Az tajalli kaar haye khoob o zisht — Mee shawad aan dozakh een gardad bahisht!

English Translation

The waters are pure and clear, the air is full of amber fragrance, and ancient secrets are tied to emerald domes! There are tents of ruby hues held by cords woven of pure gold, and beautiful companions whose radiant countenances possess the absolute clarity of mirrors! Rumi turned to me and said: “O you who remain trapped in human intellect and logic, pass beyond the deceptive testimonies of the physical senses! Through the divine manifestation, the ultimate consequences of beautiful and ugly deeds are revealed; those bad deeds transform into hell, while these good ones become paradise!”

Urdu Translation

وہاں کا پانی نہایت پاکیزہ ہے، ہواؤں میں عنبر کی خوشبو بسی ہے، اور زمرد کے بنے ہوئے عالیشان گنبدوں کے ساتھ روحوں کے پُردرد قصے جڑے ہیں۔ وہاں سرخ یاقوتی رنگ کے قیمتی خیمے ایستادہ ہیں جن کی رسیاں (طنابیں) خالص سونے کی ہیں۔ ان خیموں میں ایسے حسین چہرے (شاہد) موجود ہیں جن کے چہرے آئینے کی طرح چمک رہے ہیں۔ میرے رہنما پیرِ رومیؒ نے مجھ سے فرمایا: “اے انسانی عقل کے قیاس اور منطق میں گرفتار مسافر! تو ان ظاہری حواسِ خمسہ کے عارضی اعتبارات اور دھوکوں سے آگے نکل جا۔ اللہ تعالیٰ کی تجلی جب انسان کے دنیاوی اچھے اور برے اعمال پر پڑتی ہے، تو وہی برے اعمال دوزخ کی شکل اختیار کر لیتے ہیں اور اچھے اعمال خوبصورت بہشت بن جاتے ہیں!”

ایں کہ بینی قصر ہائے رنگ رنگ — اصلش از اعمال و نے از خشت و سنگ

آنچہ خوانی کوثر و غلمان و حور — جلوہ ایں عالمِ جذب و سرور

زندگی ایں جا ز دیدار است وبس — ذوقِ دیدار است و گفتار است وبس4

Roman Urdu

Een keh beeni qasr haye rang rang — Aslash az aamaal o nay az khisht o sang!

Aancha khwani Kausar o Ghilmaan o Hoor — Jalwa-e-een aalam-e-jazb o suroor!

Zindagi een ja zi deedar ast o bas — Zauq-e-deedar ast o guftar ast o bas!”

English Translation

“These multicolored palaces that you behold before you are built from the substance of pure actions, and not from common bricks and stones! What you traditionally call Kauthar, ghilman, and houris are nothing but the outward reflections of this sublime world of spiritual ecstasy and joy! Life in this realm is sustained solely by the Divine Vision; it is entirely comprised of the intense desire for that Vision and sacred discourse!”

Urdu Translation

“یہ جو تو یہاں رنگ برنگے عالیشان محل دیکھ رہا ہے، ان کی اصل بنیاد انسان کے اپنے نیک اعمال ہیں، یہ دنیاوی اینٹوں اور مٹی کے پتھروں سے نہیں بنے! اور جنہیں تو دنیا میں حوضِ کوثر، غلمان (خادم) اور حوریں کہتا ہے، وہ اصل میں اسی باطنی جذب، سرور اور قلبی مستی کے عالم کے خوبصورت جلوے ہیں۔ یہاں کی حقیقی زندگی صرف اور صرف ذاتِ حق کے دیدار پر منحصر ہے؛ یہاں بس دیدار کا الٰہی ذوق ہے اور اسی سچے دیدار کی لازوال باتیں ہیں!”

خلاصہ (Conclusion)

اس باب میں علامہ اقبال مادی کائنات کی حدود سے نکل کر جنت الفردوس میں داخل ہوتے ہیں۔ پیرِ رومیؒ کی زبان سے وہ جنت کی اصل حقیقت واضح کرتے ہیں کہ جنت یا دوزخ مادی اینٹ، پتھر یا آگ کا نام نہیں، بلکہ یہ انسان کے اپنے دنیاوی اعمال کی باطنی کیفیات ہیں جو آخرت میں مجسم ہو جاتی ہیں۔ “جہانِ دل” زمان و مکان کی قید سے آزاد ہے اور جنت الفردوس کی حقیقی زندگی مادی لذتوں کے بجائے صرف ذاتِ الٰہی کے لازوال دیدار اور ذوق و سرور کا نام ہے۔

Roman Urdu Short Conclusion

Is baab mein Allama Iqbal madi kainaat ki sarhadon se nikal kar Jannat-al-Firdous mein dakhil hote hain. Peer-e-Rumi ki zaban se woh jannat ki asal haqeeqat wazih karte hain ke jannat ya dozakh koi madi eent, patthar ya aag nahi, balkay yeh insan ke apne dunyawei a’maal hain jo aakhirat mein mujassam ho jate hain. “Jahan-e-Dil” zaman-o-makan ki qaid se aazaad hai aur jannat ki haqeeqi zindagi madi lazzaton ke bajaye sirf Zaat-e-Ilahi ke lazawal deedar aur zawq-o-suroor ka naam hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *