(Javed Nama-51) Qasar-e-Sharaf-Al-Nisa قصر شرف النسا

گفتم ایں کاشانہ از لعلِ ناب — آنکہ می گیرد خراج از آفتاب

ایں مقام، ایں منزل، ایں کاخِ بلند — حوریاں بر درگہش احرام بند

اے تو دادی سالکاں را جستجوے — صاحبِ او کیست؟ با من باز گوے

گفت “ایں کاشنہ شرفِ النساست — مرغِ بالش با ملائک ہم نواست

Roman Urdu

Guftam een kashana az laal-e-naab — Aanka mee geerad khiraj az aaftab!

Een maqaam, een manzil, een kaakh-e-buland — Hooriyan bar dargahash ihraam band!

Ay to daadi saalikaan ra justajooy — Sahib-e-oo keest? Ba man baaz gooy

Guft “Een kashana Sharaf-an-Nisa-st — Murgh-e-baalash ba malaik ham nawa-st!

English Translation

I said to Rumi, “Whose luminous abode is this, crafted of pure rubies, which seems to demand tribute even from the sun itself? This sublime station, this destination, this towering palace at whose threshold the houris stand in profound reverence! O you who have inspired the spiritual seekers with the passion of quest, tell me, who is the master of this palace?” Rumi replied, “This is the sacred resting place of Sharaf-al-Nisa, whose roof-bound birds sing in perfect harmony with the celestial angels!”

Urdu Translation

میں نے اپنے رہنما پیرِ رومیؒ سے پوچھا کہ “خالص لعل سے بنا ہوا یہ خوبصورت اور چمکدار گھر (مقبرہ) کس کا ہے؟ جو اپنی چمک دمک کے سامنے سورج سے بھی خراج لے رہا ہے (یعنی اس کی روشنی سورج کو بھی ماند کر رہی ہے)۔ یہ عظیم مقام، یہ خوبصورت منزل اور یہ بلند و بالا محل ایسا ہے جس کی چوکھٹ پر حوریں بھی ادب و احترام کا احرام باندھے کھڑی ہیں! اے وہ عظیم ہستی جس نے راہِ حق کے مسافروں (سالکوں) کے دلوں میں تڑپ اور جستجو کا جذبہ پیدا کیا ہے، مہربانی فرما کر مجھے بتائیے کہ اس محل کا اصل مالک کون ہے؟” رومی نے جواب دیا کہ “یہ مغل دور کی ایک پاک باز خاتون شرف النساء کا کاشانہ ہے، جس کی چھت کا پرندہ بھی آسمان پر فرشتوں کے ساتھ ہم کلام رہتا ہے!”

قلزمِ ما ایں چنیں گوہر نزاد — ہیچ مادر ایں چنیں دختر نزاد

خاکِ لاہور از مزارش آسماں — کس نداند رازِ اور اور جہاں

آں سراپا ذوق و شوق و در دوداغ — حاکمِ پنجاب را چشم و چراغ

آں فروغِ دودہِ عبدالصمد — فقرِ او نقشی کہ ماند تا ابد

Roman Urdu

Qulzum-e-ma een chaneen gohar nazaad — Hech maadar een chaneen dukhtar nazaad!

Khaak-e-Lahore az mazarash aasmaan — Kas nadanad raaz-e-oor aur jahan!

Aan sarapa zauq o shauq o dard o daagh — Haakim-e-Punjab ra chashm o chiragh

Aan furoogh-e-doodah-e-Abdul Samad — Faar-e-oo naqshay keh maand ta abad!

English Translation

Our ocean never brought forth such a priceless pearl, and no mother ever gave birth to such a magnificent daughter! The soil of Lahore has attained the stature of the heavens because of her shrine, yet no one in this world truly comprehends her hidden secret! She was the living embodiment of spiritual ecstasy, passion, and sacred pain; she was the radiant lamp of the noble family of Governor Abdul Samad. Her state of spiritual detachment (faqr) is an indelible mark that will endure until eternity!

Urdu Translation

ہمارے اس مادی دنیا کے سمندر نے ایسا انمول موتی کبھی پیدا نہیں کیا، اور نہ ہی کسی ماں نے ایسی پاک باز بیٹی کو جنم دیا ہے! اس کے مزار کی برکت کی وجہ سے لاہور کی سرزمین نے رفعت اور بلندی میں آسمان کا رتبہ پا لیا ہے، مگر افسوس کہ اس دنیا میں کوئی بھی اس خاتون کے اصل روحانی راز سے واقف نہیں ہے۔ وہ شرف النساء سراپا عشقِ الٰہی کا ذوق و شوق، اور فقر کا درد و داغ تھی؛ وہ پنجاب کے مغل حاکم نواب عبد الصمد خان کے خاندان کا چراغ اور اس کی رونق تھی۔ اس کا فقر (دنیا سے بے نیازی) ایک ایسا لازوال نقش ہے جو ابد تک قائم رہے گا۔

تا ز قرآنِ پاک می سوزد وجود — از تلاوت یک نفس فارغ نبود

در کمر تیغ و روِ قرآن بدست — تن بدن ہوش و حواس اللہ مست

خلوت و شمشیر و قرآن و نماز — اے خوش آں عمرے کہ رفت اندر نیاز

بر لبِ او چوں دمِ آخر رسید — سوئے مادر دید و مشتاقانہ دید

Roman Urdu

Ta zi Quran-e-Paak mee sozad wajood — Az tilawat yak nafas farigh nabood

Dar kamar tegh o ro-e-Quran ba-dast — Tan badan hosh o hawaas Allah mast!

Khalwat o shamsheer o Quran o namaz — Ay khush aan umray keh raft andar niyaz!

Bar lab-e-oo choon dam-e-aakhir raseed — Sooy-e-maadar deed o mushtaqana deed!

English Translation

Because her very existence derived its burning passion from the Holy Quran, she was never for a single breath unengaged from the recitation of the Holy Book. With a sword strapped to her waist and the face of the Quran held in her hand, her entire physical body, intellect, and senses remained totally intoxicated with the love of Allah! Solitude, the sword, the Quran, and prayers were her constants; oh, blessed is that beautiful life which passed entirely in devotion and humility before the Creator! When the final breath reached her lips, she gazed deeply and yearningly toward her mother.

Urdu Translation

چونکہ اس پاک بی بی کا پورا وجود قرآنِ پاک کے باطنی سوز سے سلگتا اور نور حاصل کرتا تھا، اس لیے وہ ایک لمحے کے لیے بھی قرآنِ مجید کی تلاوت سے فارغ نہیں بیٹھتی تھی۔ اس کی کمر پر ہمیشہ ایک تلوار بندھی ہوتی تھی اور ہاتھ میں ہر وقت الٰہی کتاب قرآنِ پاک کا چہرہ (صفحہ) کھلا ہوتا تھا؛ اس کا پورا تن بدن، ہوش و حواس اللہ کی یاد میں ہر وقت مست رہتے تھے! تنہائی، تلوار، قرآن اور نماز ہی اس کے شب و روز کے حقیقی ساتھی تھے۔ وہ زندگی کس قدر خوبصورت اور مبارک ہے جو خدا کے حضور عاجزی، نیاز مندی اور بندگی میں گزری ہو! جب اس کے ہونٹوں پر زندگی کا آخری سانس آیا، تو اس نے اپنی ماں کی طرف بڑے ہی پیار اور مشتاقانہ انداز سے دیکھا۔

گفت اگر از رازِ من داری خبر — سوئے ایں شمشیر و ایں قرآن نگر

ایں دو قوت حافظِ یک دیگر اند — کائناتِ زندگی را محور اند

اندریں عالم کہ میرد ہر نفس — دخترت را ایں دو محرم بود و بس

وقتِ رخصت با تو دارم ایں سخن — تیغ و قرآن را جدا از من مکن

Roman Urdu

Guft agar az raaz-e-man daari khabar — Sooy-e-een shamsheer o een Quran nigar

Een do quwwat hafiz-e-yak deegaray — Kainat-e-zindagi ra mihwaray!

Andareen aalam keh meerad har nafas — Dukhtarat ra een do mahram bood o bas!

Waqt-e-rukhsat ba to daaram een sukhan — Tegh o Quran ra juda az man makun

English Translation

She said, “If you possess any awareness of my inner secret, look closely upon this sword and this Holy Quran! These two mighty forces are the mutual protectors of one another; they are the true axis and center around which the entire universe of life revolves! For your daughter, these two alone were her sole confidants and mahrams in this mortal world where every single breath edges toward death. At this moment of departure, this is my final word to you: never separate the sword and the Quran from my physical body!”

Urdu Translation

اس نے وصیت کرتے ہوئے کہا کہ “ماں! اگر تم میری روح کے پوشیدہ راز سے باخبر ہو، تو میری اس تلوار اور اس قرآنِ مجید کی طرف دیکھو! یہ دونوں قوتیں (ایمان اور طاقت) اصل میں ایک دوسرے کی محافظ و نگہبان ہیں، اور انسانی زندگی کی پوری کائنات کا حقیقی محور (مرکز) ہیں۔ اس فانی دنیا میں جہاں ہر ایک سانس موت کی طرف جا رہا ہے، تمہاری بیٹی کے لیے صرف اور صرف یہی دو چیزیں اس کی سچی محرم تھیں (اس نے زندگی بھر کسی نامحرم کو نہیں دیکھا تھا)۔ دنیا سے رخصت ہوتے وقت میں تم سے یہی بات کہنا چاہتی ہوں کہ میری موت کے بعد بھی اس تلوار اور قرآنِ پاک کو میرے وجود سے کبھی جدا نہ کرنا۔”

دل بایں حرفے کہ می گویم بند — قبرِ من بے گنبد و قندیل بہ

مومناں را تیغ باقرآں بس است — تربتِ ما را ہمیں ساماں بس است

عمر ہا در زیرِ ایں زریں قباب — برمزارش بود شمشیر و کتاب

مرقدش اندر جہانِ بے ثبات — اہلِ حق را داد پیغامِ حیات

Roman Urdu

Dil ba-een harfay keh mee goyam banand — Qabr-e-man be-gunbad o qandeel bih!

Mominaan ra tegh ba Quran bas ast — Turbat-e-ma ra hameen saaman bas ast!

Umr ha dar zeer-e-een zareen qabaab — Bar mazarash bood shamsheer o kitaab

Marqadash andar jahan-e-be-sabaat — Ahl-e-haq ra daad paigham-e-hayat!

English Translation

“Bind your heart to what I say: my grave is best left without any dome or decorative lamps! For true believers, the sword along with the Quran is more than enough; for my resting place, this humble arrangement is plenty.” For ages, beneath that golden dome, the sword and the Holy Book remained preserved upon her tomb; her resting place in this fleeting world continued to deliver the message of eternal life to the people of Truth!

Urdu Translation

“میں جو کچھ کہہ رہی ہوں، اس پر دلی توجہ دو: میری قبر کسی عالی شان گنبد اور قندیلوں کے بغیر ہی اچھی ہے۔ سچے مومنوں کے لیے قرآنِ پاک کے ساتھ تلوار ہی کافی ہے، اس لیے میری تربت کے لیے بس یہی سامان کافی ہے”۔ چنانچہ وصیت کے مطابق، مدتوں تک اس سنہری گنبد کے نیچے شرف النساء کے مزار کے سرہانے وہ تلوار اور قرآنِ مجید موجود رہے۔ اس فانی دنیا کے اندر اس کا یہ پاک مرقد اہلِ حق کو غیرت اور سچی زندگی کا پیغام دیتا رہا۔

خلاصہ (Conclusion)

اس باب میں علامہ اقبال لاہور میں واقع “سرو والے مقبرے” کی مالکہ، شرف النساء (پنجاب کے مغل گورنر کی بیٹی) کا تذکرہ کرتے ہیں۔ شرف النساء ایک نہایت پاک باز اور غیور خاتون تھی جس کی زندگی کا اوڑھنا بچھونا صرف تلاوتِ قرآن اور کمر پر بندھی تلوار تھی۔ اس کی وصیت کے مطابق اس کی قبر پر گنبد کے بجائے تلوار اور قرآن رکھے گئے، جو کہ ایمان اور طاقت (جہاد) کی علامت تھے۔ اقبال بتاتے ہیں کہ جب تک وہ دونوں چیزیں مزار پر رہیں، مسلمانوں کی غیرت زندہ رہی، مگر جب مسلمانوں نے بزدلی اختیار کی تو سکھ (خالصہ) مزار سے قرآن اور تلوار اٹھا کر لے گئے، جس کے نتیجے میں پنجاب کے مسلمان محکوم ہو گئے اور ان کے اندر سے حقیقی مسلمانی کا جذبہ ختم ہو گیا۔

Roman Urdu 

Is baab mein Allama Iqbal Lahore mein waqe “Saro wale Maqbare” ki malka, Sharaf-al-Nisa (Punjab ke Mughal governor ki beti) ka tazkira karte hain. Sharaf-al-Nisa ek nihayat pak-baaz aur ghayoor khatoon thi jis ki zindagi ka oarhna bichhona sirf tilawat-e-Quran aur kamar par bandhi shamsheer thi. Us ki wasiyyat ke mutabiq us ki qabr par gunbad ke bajaye tegh aur Quran rakhe gaye, jo ke iman aur taqat (jihad) ki alamat the. Iqbal batate hain ke jab tak woh dono cheezain mazar par raheen, Musalmanon ki ghairat zinda rahi, magar jab Musalmanon ne bzdli ikhtiyar ki toh Sikh (Khalsa) mazar se Quran aur talwar utha kar le gaye, jis ke natije mein Punjab ke Musalman mahkoom ho gaye aur un ke andar se haqeeqi Musalmani ka jazba khatam ho gaya.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *