
(Javed Nama-52) Ziarat-e-Ameer Kabeer Hazrat Syed Ali Ahamdni Wa Mullah Tahir Ghani Kashmiri زیارت امیر کبیر حضرت سید علی ہمدانی و ملا طاہر غنی کشمیری


حرفِ رومی در دلم سوزے فگند — آہ پنجاب! آہ زمیں ارجمند
از تپِ یاراں تپیدم در بہشت — کہنہ غمِہارا خریدم در بہشت
تا دراں گلشن صدائے دردمند — از کنارِ حوضِ کوثر شد بلند
“جمع کردم مشتِ خاشاکے کہ سوزم خویش را — گل گماں دارد کہ بندم آشیاں در گلستاں
Roman Urdu
Harf-e-Rumi dar dilam sozay fagand — Aah Punjab! Aah zameen-e-arjumand!
Az tap-e-yaaraan tapeedam dar bahisht — Kuhna gham-haara khareedam dar bahisht!
Ta daraan gulshan sada-e-dardmand — Az kanaar-e-hauz-e-Kausar shud buland!
“Jam’a kardam musht-e-khashaakay keh sozam khwesh ra — Gul gumaan daarad keh bandam aashiyan dar gulistan”
English Translation
The words of Rumi cast a burning fire into my heart—oh, Punjab! Oh, that once-noble and majestic land! Tormented by the memory of my earthly companions, I writhed in agony even within paradise; thus, I purchased ancient sorrows while residing in heaven! Suddenly, in that celestial garden, a sorrowful and pain-stricken voice arose from the banks of the Fountain of Kauthar: “I merely gathered a handful of twigs so that I might set myself ablaze, yet the foolish rose imagines that I am building a nest in the garden!” (Ghani Kashmiri)
Urdu Translation
پیرِ رومیؒ کی بات نے میرے دل کے اندر ایک سوز اور تڑپ پیدا کر دی—آہ پنجاب! آہ، وہ عظمت اور قدر و منزلت والی پاک سرزمین! جنت میں موجود ہونے کے باوجود دنیا کے دوستوں کی یاد کی گرمی (تپِ یاراں) نے مجھے شدید تڑپا دیا، اور اس طرح میں نے بہشتِ بریں میں پرانے غم مول لے لیے (یعنی میرے پرانے دنیاوی غم تازہ ہو گئے)۔ اتنے میں اس الٰہی گلشن کے اندر، حوضِ کوثر کے کنارے سے ایک نہایت دردمند اور پُردرد آواز بلند ہوئی۔ (وہ غنی کشمیری کا یہ لافانی شعر تھا): “میں نے تو باغ میں چند تنکے محض اس لیے جمع کیے تھے تاکہ خود کو آگ لگا کر جلا دوں، مگر نادان پھول یہ سمجھ رہا ہے کہ شاید میں اس کے گلستان میں اپنا گھونسلا (آشیانہ) بنا رہا ہوں!”

گفت رومی “آنچہ می آید نگر — دل مده با آنچہ بگذشت اے پسر
شاعرِ رنگیں نوا طاہر غنی — فقرِ او باطن غنی، ظاہر غنی
نغمہ می خواند آں مستِ مدام — در حضورِ سیدِ والا مقام
سیدِ السادات، سالارِ عجم — دستِ او معمارِ تقدیرِ امم
Roman Urdu
Guft Rumi “Aancha mee aayed nigar — Dil madih ba aancha bugzasht ay pisar!
Shair-e-rangeen nawa Tahir Ghani — Faar-e-oo baatin ghani, zahir ghani!
Naghma mee khwanad aan mast-e-madaam — Dar huzoor-e-Sayyid-e-wala maqaam
Sayyid-us-Saadaat, saalaar-e-Ajam — Dast-e-oo meemaar-e-taqdeer-e-umam!
English Translation
Rumi turned to me and said, “Look closely at whatever is unfolding before you, and do not bind your heart to what has already passed away, O son! This is the poet of colorful melodies, Tahir Ghani; his spiritual detachment (faqr) is rich both within his inner spirit and his outward form! That eternally intoxicated soul is singing his ecstatic hymns directly in the sacred presence of the sublime Master.” That Master is the Prince of Sayyids, the Leader of Ajam (Persia), whose spiritual hand is the architect of the destiny of nations!
Urdu Translation
رومیؒ نے مجھ سے فرمایا: “جو کچھ سامنے نظر آ رہا ہے اس پر نظر رکھ، اور جو کچھ ماضی میں گزر چکا ہے اس کے غم میں اپنے دل کو مبتلا نہ کر، اے فرزند! یہ خوبصورت شاعری کرنے والے طاہر غنی کشمیری ہیں، جن کا فقر اندر سے بھی غنی (بے نیاز) ہے اور ظاہر سے بھی غنی ہے (یعنی اپنے نام کی طرح سچے درویش ہیں)۔ یہ ہمیشہ اپنی دھن میں مست رہنے والا شاعر، اس وقت سیدِ والا مقام (حضرت امیر کبیر سید علی ہمدانیؒ) کے حضور عقیدت کے نغمے الاپ رہا ہے۔” وہ سید علی ہمدانیؒ جو سادات کے سردار اور عجم کے سالار ہیں؛ ان کا مبارک ہاتھ قوموں کی تقدیر بنانے والا معمار ہے

تا غزالی درسِ اللہ ہو گرفت — ذکر و فکر از دودمانِ او گرفت
مرشدِ آں کشورِ مینو نظر — میر و درویش و سلاطیں را مشیر
خطہ را آں شاہِ دریا آستیں — داد علم و صنعت و تہذیب و دیں
آفرید آں مردِ اِیرانِ صغیر — با ہنر ہائے غریب و دلپذیر
یک نگاہِ او کشاید صد گرہ — خیز و تیرش را بدل راہے بدہ”
Roman Urdu
Ta Ghazali dars-e-Allah Hoo girift — Zikr o fikr az doodmaan-e-oo girift!
Murshid-e-aan kishwar-e-meenu nazar — Meer o darwesh o salaateen ra musheer!
Khitta ra aan shaah-e-darya aasteen — Daad ilm o san’at o tahzeeb o deen
Aafreed aan mard-e-Iran-e-Sagheer — Ba hunar haye ghareeb o dilpazeer
Yak nigaah-e-oo kashayed sad girih — Khez o teerash ra ba-dil raahay bidah”
English Translation
When the great Imam Ghazali first learned the divine lesson of “Allah Hoo”, he drew his spiritual reflection and memory directly from the noble lineage of this great saint! He was the supreme spiritual guide of that paradise-like country (Kashmir), and a trusted counselor to princes, dervishes, and monarchs alike!
That incredibly generous, sea-handed king blessed the entire region of Kashmir with knowledge, industry, refined civilization, and the true faith of Islam. With rare, exquisite, and delightful crafts, that holy man transformed Kashmir into a “Little Iran”! A single spiritual glance of his unties a hundred difficult knots; arise, and allow his piercing arrow of love to enter your heart!
Urdu Translation
جب عظیم مفکر امام غزالیؒ نے “اللہ ہو” کا باطنی سبق سیکھا تھا، تو انہوں نے بھی ذکر و فکر کی یہ تعلیم اسی ہمدانیؒ خاندان کے بزرگوں سے حاصل کی تھی! وہ اس جنت نظیر سلطنت (کشمیر) کے اصل مرشدِ اعظم تھے، اور امیروں، درویشوں اور بادشاہوں کے مخلص مشیر (رہنما) تھے۔ اس فیاض اور سخی بادشاہ (شاہِ ہمدانؒ) نے خطہِ کشمیر کو علم، صنعت، اسلامی تہذیب اور سچا دینِ اسلام عطا کیا۔ انہوں نے ایران سے آئے دستکاروں کے ذریعے کشمیریوں کو ایسے نادر اور دلپذیر ہنر سکھائے کہ اس خطے کو برصغیر کا “ایرانِ صغیر” (چھوٹا ایران) بنا دیا! ان کی ایک باطنی نگاہ مادی اور روحانی زندگی کی سو سو گرہیں کھول دیتی ہے؛ تو بھی اٹھ اور ان کے عشق کے تیر کو اپنے دل کے اندر جگہ دے
خلاصہ ( Conclusion)
اس باب میں علامہ اقبال جنت میں کشمیر کے دو عظیم مہر و ماہ، مبلغِ اسلام حضرت امیر کبیر سید علی ہمدانیؒ (شاہِ ہمدان) اور صوفی شاعر ملا طاہر غنی کشمیریؒ کی زیارت کرتے ہیں۔ اقبال بتاتے ہیں کہ شاہِ ہمدانؒ وہ عظیم ہستی ہیں جنہوں نے کشمیر میں نہ صرف اسلام کا نور پھیلایا بلکہ وہاں کے لوگوں کو علم، تہذیب اور دستکاری کے ایسے لاجواب ہنر سکھائے جس سے کشمیر “ایرانِ صغیر” بن گیا۔ غنی کشمیری کی درویشانہ بے نیازی اور شاہِ ہمدان کی فیاضانہ شخصیت کے ذریعے اقبال مسلمانوں کو دوبارہ اسی ذکر، فکر اور غیرتِ ایمانی کو اپنانے کا پیغام دیتے ہیں۔
Roman Urdu
Is baab mein Allama Iqbal jannat mein Kashmir ke do azeem mahr-o-maah, muballigh-e-Islam Hazrat Ameer Kabeer Syed Ali Hamadani (Shah-e-Hamadan) aur mashhoor soofi shaair Mulla Tahir Ghani Kashmiri ki ziarat karte hain. Iqbal batate hain ke Shah-e-Hamadan woh azeem hasti hain jinhon ne Kashmir mein na sirf Islam ka noor phelaya balkay wahan ke logon ko ilm, tehzeeb aur dastkari ke aise la-jawab hunar sikhaye jis se Kashmir “Iran-e-Sagheer” ban gaya.
Ghani Kashmiri ki darweeshana be-niyazi aur Shah-e-Hamadan ki fayyazana shakhsiyat ke zariye Iqbal Musalmanon ko dobara usi zikr, fikr aur ghairat-e-imani ko apnane ka paigham dete hain.




