
(Javed Nama-58) Zinda Rood Rukhsat Mee Shood Az Firdous-e-Bareen Wa Taqaza’ay Hooran-e-Behishti
زندہ رود رخصت می شود از فردوس بریں و تقاضای حورانِ بہشتی


شیشہ صبر و سکوتم ریز ریز — پیرِ رومی گفت در گوشم کہ خیز
آں حدیثِ شوق و آں جذب و یقیں — آہ آں ایوان و آں کاخِ بریں
با دلِ پرخوں رسیدم بر درش — یک ہجومِ حور دیدم بر درش
بر لبِ شاں زندہ رود اے زندہ رود — زندہ رود اے صاحبِ سوز و سرود
شور و غوغا از یار و از یمیس — یک دو دم با مانشیں با مانشیں
Roman Urdu
Sheesha-e-sabr o sukootam reez reez — Peer-e-Rumi guft dar goosham keh khez
Aan hadeeth-e-shauq o aan jazb o yaqeen — Aah aan aiwan o aan kaakh-e-bareen
Ba dil-e-pur khoon raseedam bar dar-ash — Yak hujoom-e-hoor deedam bar dar-ash
Bar lab-e-shaan Zinda Rood ay Zinda Rood — Zinda Rood ay sahib-e-soz o sarood
Shor o ghawgha az yasar o az yameen — Yak do dam ba ma nisheen ba ma nisheen
English Translation
The glass of my patience and silence shattered into pieces, and Master Rumi whispered into my ear, “Arise.” Oh, that discourse of love and that intense passion and conviction, ah, that magnificent pavilion and that sublime palace. With a heart filled with blood, I arrived at the gate of paradise, and there I witnessed a grand gathering of houris at its entrance. Upon their lips was the chant, “O Zinda Rood, O Zinda Rood! O Zinda Rood, O master of soulful fire and melody.”
Urdu Translation
میرے صبر و سکون کا شیشہ پاش پاش ہو گیا اور پیرِ رومیؒ نے میرے کان میں سرگوشی کی کہ “اب اٹھ کھڑے ہو”۔ آہ، سلطان شہید کی وہ عشق و محبت کی باتیں اور وہ باطنی جذب و یقین، اور آہ وہ عالیشان ایوان اور وہ بلند و بالا محل۔ میں رخصت ہوتے ہوئے انتہائی پُرخون اور بوجھل دل کے ساتھ جنت کے دروازے پر پہنچا تو وہاں میں نے حوروں کا ایک بہت بڑا ہجوم دیکھا۔ ان حوروں کے ہونٹوں پر بس یہی پکار تھی کہ “اے زندہ رود، اے زندہ رود، اے سوز اور موسیقی کے مالک زندہ رود”۔

زندہ رود
راہرو کو داند اسرارِ سفر — ترسد از منزل ز رہزن بیشتر
عشق در ہجر و وصال آسودہ نیست — بے جمالِ لایزال آسودہ نیست
ابتدا پیشِ بتاں افتادگی — انتہا از دلبراں آزادگی
عشق بے پروا و ہر دم در رحیل — در مکان و لامکاں ابن السبیل
کیشِ ما مانندِ موجِ تیز گام — اختیارِ جادہ و ترکِ مقام
Roman Urdu
Rahraw ko daand asraar-e-safar — Tarsad az manzil zi rahzan beeshtar
Ishq dar hijr o wisal aasooda neest — Bay jamal-e-layazaal aasooda neest
Ibtida peesh-e-butaan uftaadagi — Intiha az dilbaraan aazaadagi
Ishq bay parwa o har dam dar raheel — Dar makan o la-makan ibn-us-sabeel
Keesh-e-ma maanand-e-mauj-e-teez gaam — Ikhtiyar-e-jaada o tark-e-maqaam
English Translation
A clamor and shouting arose from both the left and the right sides, crying, “Stay with us for just a moment or two, stay with us.” Zinda Rood replied, “The traveler who truly understands the profound secrets of the journey fears the final destination far more than the highway robber. Love finds no rest either in separation or in union, it can never find ultimate peace without the absolute Beauty of the Eternal. Its beginning is bowing down before false idols, but its ultimate end is liberation from all earthly beloveds.”
Urdu Translation
میرے دائیں اور بائیں طرف سے حوروں کا شور و غوغا بلند ہو رہا تھا جو کہہ رہی تھیں کہ “ہمارے پاس ایک دو لمحے بیٹھ جاؤ، کچھ دیر ہمارے ساتھ قیام کرو”۔ زندہ رود نے جواب دیا کہ “وہ مسافر جو سفر کے باطنی رازوں سے واقف ہوتا ہے، وہ راستے کے لٹیروں سے اتنا نہیں ڈرتا جتنا وہ منزل کے آ جانے سے ڈرتا ہے۔ عشق نہ تو ہجر میں سکون پاتا ہے اور نہ ہی وصال میں آسودہ ہوتا ہے، یہ اللہ تعالیٰ کے جمالِ لایزال کے بغیر کہیں چین نہیں پاتا۔ عشق کی ابتدا تو دنیا کے بتوں کے سامنے جھکنے سے ہوتی ہے، مگر اس کی انتہا تمام مادی محبوبوں سے آزاد ہو جانا ہے”۔

حوران بهشتی
شیوہ داری مثالِ روزگار — یک نوائے خوش دریغ از ما مدار
Roman Urdu
Sheewa daari mithaale rozgar — Yak nawaye khosh dareegh az ma madaar
English Translation
Love is utterly carefree and is continuously on the march; whether in the realm of space or space-lessness, it remains a perpetual traveler. Our creed is exactly like that of a fast-moving wave, which is to choose the path and abandon the stationary destination. The houris pleaded, “Your ways are swift and changing just like Time itself, yet do not withhold from us a single beautiful melody.”
Urdu Translation
عشق بالکل بے پروا ہے اور ہر لمحہ سفر میں رہتا ہے، خواہ یہ مادی دنیا ہو یا لا مکاں کی وسعتیں، یہ ہر جگہ ایک مسافر کی مانند ہے۔ ہمارا مسلک تو تیز چلنے والی لہر کی طرح ہے، جس کا کام صرف راستے پر چلنا اور منزل کو چھوڑ کر آگے بڑھ جانا ہے۔ حوروں نے تقاضا کیا کہ “آپ کا انداز تو زمانے کی طرح بدلنے والا اور تیز ہے، مگر پھر بھی ایک خوبصورت نغمہ سنانے میں ہم سے بخل نہ کیجیے”۔
خلاصہ (Conclusion)
جاوید نامہ کے اس حصے میں علامہ اقبال (زندہ رود) جنتِ بریں سے رخصت ہونے کا احوال بیان کرتے ہیں۔ سلطان ٹیپو شہیدؒ کی گفتگو کے بعد اقبال کا دل تڑپ اٹھتا ہے اور رومیؒ انہیں آگے بڑھنے کا کہتے ہیں۔ جنت کے دروازے پر حوریں اقبال کو روکنے کی کوشش کرتی ہیں اور ان سے قیام کا تقاضا کرتی ہیں، مگر اقبال صوفیانہ فکری جواب دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ سچے عاشق کی منزل جنت کی حوریں یا مادی آسائشیں نہیں ہو سکتیں؛ عشق تو ہر دم سفر میں رہنے اور خدا کے جمالِ لایزال کی جستجو کا نام ہے، اس لیے وہ جنت میں بھی قیام کرنے کے بجائے اپنے سفرِ خودی پر روانہ رہتے ہیں۔
Roman Urdu Conclusion
Is hissay mein Allama Iqbal (Zinda Rood) jannat-e-bareen se rukhsat hone ka ahwal bayan karte hain. Sultan Tipu Shaheed ki guftagu ke baad Iqbal ka dil tadap uthta hai aur Rumi unhein aagay barhne ka kehte hain. Jannat ke darwaze par hoorein Iqbal ko rokne ki koshish karti hain aur un se qiyam ka taqaza karti hain, magar Iqbal soofiyana fikri jawab dete hue kehte hain ke sacche aashiq ki manzil jannat ki hoorein ya maadi aasaashein nahi ho satein; ishq to har dam safar mein rehne aur God ke jamal-e-layazaal ki justaju ka naam hai, is liye woh jannat mein bhi qiyam karne ke bajaye apne safar-e-khudi par rawana rehte hain.




