(Javed Nama-61-Book-Complete) Khitab Ba Javed خطاب به جاوید

سخن آراستن حاصل است بر ناید آنچه در قعرِ دل است !

گرچہ من صد نکتہ بے حجاب نکتہ دارام کہ ناید در کتاب !

حرف و صوت او را کند پوشیدہ تر گر بگویم می شود پیچیدہ تر !

از نگاہِ من بگیر آں سوز و درد یا ز آہِ صبح گاہِ من بگیر !

Roman Urdu)

Sukhan aaraastan be-haasil ast

Bar naayed aan-cheh dar qaar-e-dil ast !

Gar-cheh man sad nukta daram be-hijaab

Nukta daram ke naayed dar kitaab!

Harf o sout o ra kunad posheeda tar

Gar bagooyam mi-shavad peicheeda tar 

Az nigah-e-man bageer aan soz o dard

Ya za aah-e-subah gaah-e-man bageer!English Translation

“Adorning words and arranging beautiful speeches is ultimately fruitless; that which lies in the deepest depths of the heart can never emerge through speech!”

“Although I have already unveiled hundreds of profound secrets; I still hold an ultimate truth that can never be contained in any book!”

“Spoken letters and vocal sounds only serve to veil its true reality; if I attempt to express it in words, it becomes even more complex!”

“Therefore, capture that burning passion and deep pain from my silent gaze; or seek it from the raw agony of my early morning sighs!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال اپنی وصیت کا آغاز کلام کی بے بسی اور الفاظ کی محدودیت سے کرتے ہیں۔ وہ اپنے فرزند جاوید اور امت کے نوجوانوں کو مخاطب کر کے فرماتے ہیں کہ محض الفاظ کو سجانا، شاعری کرنا اور محفلیں آراستہ کرنا بے فائدہ اور بے حاصل عمل ہے، کیونکہ جو تڑپ، درد اور عشق کا طوفان میرے دل کی گہرائیوں (قعرِ دل) میں موجزن ہے، وہ ظاہری الفاظ کے ذریعے باہر نہیں آ سکتا۔ اگرچہ میں نے اپنی زندگی میں علم و حکمت کے سینکڑوں مادی اور روحانی نکات کھول کر بیان کر دیے ہیں، مگر میرے پاس اب بھی ایک ایسا آخری نکتہ اور رازِ حیات موجود ہے جو کسی کتاب کے صفحات میں نہیں سمایا جا سکتا۔ انسانی زبان کے الفاظ اور آوازیں اس راز کو ظاہر کرنے کے بجائے اسے مزید چھپا (پوشیدہ) دیتی ہیں؛ اگر میں اسے اپنی زبان سے بیان کرنے کی کوشش بھی کروں تو وہ عام عقلوں کے لیے مزید الجھ اور پیچیدہ ہو جائے گا۔ اس لیے اے نئی نسل کے نوجوان! اگر تو اس راز کو سمجھنا چاہتا ہے تو میری لکھی ہوئی کتابوں کے بجائے میری آنکھوں کی چمک سے وہ باطنی تڑپ اور درد حاصل کر، یا پھر راتوں کو رو رو کر اللہ کے سامنے کی جانے والی میری صبح گاہی آہ و فغاں کے سوز سے اس حقیقت کو اپنے اندر منتقل کر۔

Roman Urdu

Allama Iqbal apni wasiyat ka aagaz kalam ki be-basi aur alfaaz ki mahdoodiyat se karte hain. Wo apne farzand Javad aur ummat ke naujawanon ko mukhatab kar ke farmate hain ke mahz alfaaz ko sajana, shayari karna aur mehfilein aaraastan karna be-faida aur be-haasil amal hai, kyunke jo tarap, dard aur ishq ka toofan mere dil ki gehraiyon (qaar-e-dil) mein mauj-zan hai, wo zahiri alfaaz ke zariye bahar nahi aa sakta. Agar-cheh mein ne apni zindagi mein ilm wa hikmat ke sainkron maadi aur roohani nukaat khol kar bayan kar diye hain, magar mere paas ab bhi ek aisa aakhri nukta aur raaz-e-hayat maujood hai jo kisi kitaab ke safhaat mein nahi samaya ja sakta. Insani zabaan ke alfaaz aur aawazein is raaz ko zahir karne ke bajaye use mazeed chupa (posheeda) deti hain; agar mein ise apni zabaan se bayan karne ki koshish bhi karoon to wo aam aqlon ke liye mazeed uljh aur peicheeda ho jaye ga. Is liye aey nayi nasl ke naujawan! Agar tu is raaz ko samajhna chahta hai to meri likhi hui kitaabon ke bajaye meri aankhon ki chamak se wo baatni tarap aur dard haasil kar, ya phir raaton ko ro ro kar Allah ke saamne ki jaane wali meri subah-gahi aah wa fighaan ke soz se is haqeeqat ko apne andar muntaqil kar.

مادرت درسِ نخستین با تو داد غنچۂ تو از نسیمِ او کشاد !

از نسیمِ او ترا ایں رنگ و بوست اے متاعِ ما بہائے تو ازوست !

جاوید ازو دولتِ جاں اندوختی از لبِ او لا الٰہ آموختی !

اے پسر ذوقِ نگہ از من بگیر سوختن در لا الٰہ از من بگیر !

Roman Urdu)

Maadar-at dars-e-nakhostin ba tu daad

Ghuncha-e-tu az naseem-e-o kushaa !

Az naseem-e-o tura een rang o boost

Aey mataa-e-ma bahaaye tu azost !

Javed azo doulat-e-jaan andookhti

Az lab-e-o ‘La Ilah’ aamookhti !

Aey pisar zouq-e-nigah az man bageer

Sokhtan dar ‘La Ilah’ az man bageer !

English Translation

“Your mother gave you your very first life lesson; it was from the gentle breeze of her care that your closed bud blossomed into a flower!”

“All your inner colour and fragrance are derived from her spiritual breeze; O, our precious treasure! Your entire worth and value exist because of her!”

“O Javed! You gathered the eternal wealth of the soul from her, and it was from her pure lips that you first learned to recite ‘La Ilah’!”

“Now, O my son! Take the elevated vision and profound insight from me, and learn from me the art of burning completely in the fire of ‘La Ilah’!

Urdu

تشریح: اقبال یہاں خاندان اور ماں کے کردار کی اہمیت واضح کرتے ہوئے اپنے بیٹے سے فرماتے ہیں کہ یاد رکھو، تمہیں دین اور اخلاق کا سب سے پہلا بنیادی سبق تمہاری ماں نے دیا تھا، اور تمہاری شخصیت کی کلی اسی پاک دامن ماں کی تربیت کی ٹھنڈی ہوا (نسیم) سے کھل کر پھول بنی تھی۔ تمہارے اندر اجلا کردار، دینداری کا رنگ اور جو اخلاقی خوشبو پائی جاتی ہے، وہ سب تمہاری ماں کی بدولت ہے۔ اے ہماری زندگی کے کل اثاثے! تمہاری اصل معاشرتی اور روحانی قیمت تمہاری ماں کی دی ہوئی تربیت کی وجہ سے ہے۔ اے جاوید! تو نے اپنی روح اور ایمان کی سچی دولت اسی ماں کے دامن سے سمیٹی (اندوختی) ہے، اور بچپن میں اسی کے ہونٹوں سے سب سے پہلے کلمہ توحید “لا الٰہ الا اللہ” بولنا سیکھا ہے۔ لیکن اب جب کہ تم جوان ہو چکے ہو، اے میرے بیٹے! اب تم مجھ سے کائنات کو مومنانہ بصیرت سے دیکھنے کا سلیقہ (ذوقِ نگہ) حاصل کرو، اور کلمہ توحید کے سچے عشق اور تڑپ کی آگ میں اپنے پورے وجود کو جلا ڈالنے کا ہنر (سوختن در لا الٰہ) مجھ سے سیکھو۔

Roman Urdu

Iqbal yahan khaandan aur maa ke kirdar ki ahemmiyat wazih karte hue apne bete se farmate hain ke yaad rakho, tumhen dein aur akhlaq ka sab se pehla buniyaadi sabaq tumhari maa ne diya tha, aur tumhari shakhsiyat ki kuli usi paak-daaman maa ki tarbiyat ki thandi hawa (naseem) se khil kar phool bani thi. Tumhare andar ijla kirdar, deindari ka rang aur jo akhlaqi khushboo payi jati hai, wo sab tumhari maa ki badolat hai. Aey hamari zindagi ke kull asaase! Tumhari asl maashrati aur roohani qeemat tumhari maa ki di hui tarbiyat ki wajah se hai. Aey Javed! Tu ne apni rooh aur eimaan ki sachi doulat usi maa ke daaman se sameiti (andookhti) hai, aur bachpan mein usi ke honton se sab se pehle kalma-e-tauheed “La Ilah Illallah” bolna seekha hai. Lekin ab jab ke tum jawaan ho chuke ho, aey mere bete! Ab tum mujh se kainat ko mominana baseerat se dekhne ka saleeqa (zouq-e-nigah) haasil karor, aur kalma-e-tauheed ke sacche ishq aur tarap ki aag mein apne poore wajood ko jala daalne ka hunar (sokhtan dar La Ilah) mujh se seekho.

لا الٰہ گوئی ؟ بگو از روئے جاں تا ز اندامِ تو آید بوئے جاں !

گردد ز سوزِ لا الٰہ مہر و مہ دیدہ ام ایں سوز را در کوہ و کہ !

ایں دو حرفِ لا الٰہ گفتار نیست لا الٰہ جز تیغِ بے زنہار نیست !

زیستن با سوزِ او تمہاری است لا الٰہ ضرب است و ضربِ کاری است !

Roman Urdu)

‘La Ilah’ goyi ? bago az roo-ye-jaan

Taa za andam-e-tu aayed boo-ye-jaan !

Gardad za soz-e-‘La Ilah’ mehr o mah

Deida-am een soz ra dar koh o kah !

Een do harf-e-‘La Ilah’ guftaar neist

‘La Ilah’ juz teigh-e-be-zinhaar neist !

Zeistan ba soz-e-o shahryari ast

‘La Ilah’ zarb ast o zarb-e-kaari ast !

English Translation

“Do you claim to recite ‘La Ilah’? Then proclaim it from the very core of your living soul; so that the fragrance of true spiritual life emanates from your physical body!”

“The sun and the moon revolve solely due to the cosmic energy of ‘La Ilah’; I have witnessed this divine heat vibrating through the highest mountains and the smallest straws!”

“These words of ‘La Ilah’ are not mere spoken speech or hollow philosophy; ‘La Ilah’ is nothing less than a merciless, sharp sword that spares no falsehood!”

“To live your life completely consumed by its burning fire is true sovereign kingship; ‘La Ilah’ is a mighty blow, and indeed a fatal strike against tyranny!”

Urdu

تشریح: اقبار توحید کے ظاہری اقرار اور باطنی یقین کا فرق بتاتے ہوئے کہتے ہیں کہ کیا تم اپنی زبان سے صرف روایتی طور پر “لا الٰہ” کہتے ہو؟ اگر کہنا ہی ہے تو اپنی روح کی گہرائیوں میں ڈوب کر سچے دل سے کہو، تاکہ تمہارے مادی جسم (اندام) کے ایک ایک حصے سے مصلحت پسندی کے بجائے سچی ایمانی زندگی اور غیرت کی خوشبو آئے۔ کائنات کا پورا نظام، یہ سورج اور چاند کی گردش (مہر و مہ) سب اسی توحید کے باطنی سوز اور حرارت کی وجہ سے متحرک ہے۔ میں نے اس کلمے کے عشق کا اثر کائنات کی ہر چھوٹی بڑی شے، یعنی بلند و بالا پہاڑوں (کوہ) سے لے کر زمین پر پڑے ہوئے معمولی تنکے (کہ) تک میں دیکھا ہے۔ یاد رکھو کہ “لا الٰہ” کے یہ الفاظ محض منہ سے نکالنے والی زبانی گفتگو یا قال (گفتار) نہیں ہیں، بلکہ یہ کلمہ باطل خداؤں، طاغوتی طاقتوں اور خوف کے بتوں کو کاٹ کر رکھ دینے والی ایک تیز اور بے رحم تلوار (تیغِ بے زنہار) ہے۔ اس توحید کے سوز اور انقلابی فکر کے ساتھ دنیا میں جینا ہی اصل بادشاہی اور شہنشاہی (شہریاری) ہے۔ یہ کلمہ کفر اور غلامی کے نظاموں پر ایک ایسی ضرب ہے جو کارگر اور کاری زخم لگاتی ہے۔

Roman Urdu

Iqbal tauheed ke zahiri iqrar aur baatni yaqeen ka farq batate hue kehte hain ke kya tum apni zabaan se sirf riwayati tor par “La Ilah” kehte ho? Agar kehna hi hai to apni rooh ki gehraiyon mein doob kar sacche dil se kaho, taka tumhare maadi jism (andaam) ke ek ek hisse se maslahat-pasandi ke bajaye sachi eimani zindagi aur ghairat ki khushboo aaye. Kainat ka poora nizaam, ye suraj aur chaand ki gardish (mehr o mah) sab usi tauheed ke baatni soz aur hararat ki wajah se mutaharrik hai. Mein ne is kalme ke ishq ka asar kainat ki har chhoti badi shay, yani buland wa bala paharon (koh) se le kar zameen par pare hue mamooli tinke (kah) tak mein dekha hai. Yaad rakho ke “La Ilah” ke ye alfaaz mahz munh se nikalne wali zabani guftago ya qaal (guftaar) nahi hain, balkeh ye kalma baatil khudaon, taghooti taqaton aur khauf ke buton ko kaat kar rakh dene wali ek teiz aur be-rahm talwar (teigh-e-be-zinhaar) hai. Is tauheed ke soz aur inqilabi fikr ke sath dunya mein jeena hi asl badshahi aur shehanshahi (Shahryari) hai. Ye kalma kufr aur ghulami ke nizaamon par ek aisi zarb hai jo kargar aur kaari zakhm lagati hai.

مومن و پیشِ کہاں بستن نطاق ! مومن و غداری و فقر و نفاق !

با پشیزے دیں و ملت را فروخت ہم متاعِ خانہ و ہم خانہ سوخت !

لا الٰہ اندر نمازش بود و نیست نازہا اندر نیازش بود و نیست !

نور در صوم و صلٰوۃ او نماند جلوہ در کائناتِ او نماند !

Roman Urdu)

Momin o peish-e-kahaan bastan nitaaq!

Momin o ghaddari o faqr o nifaaq !

Ba pashizay dein o millat ra furookht

Ham mataa-e-khana o ham khana sookht !

‘La Ilah’ andar namaz-ash bood o neist

Naaz-ha andar niyaz-ash bood o neist 

Noor dar soum o salat-e-o namaand

Jilwa dar kainat-e-o namaand !

English Translation

“How tragic it is for a true Momin to tie the belt of slavery and bow before the worthless! How impossible for a Momin to practice treason, mental poverty, and hypocrisy!”

“Alas, for a worthless copper coin (Pashiz), the modern Muslim has sold out his Faith and nation; he has destroyed his domestic assets and burned down his own house!”

“Once, the true spirit of ‘La Ilah’ vibrated inside his prayers, but no more; once, a majestic spiritual pride filled his humble supplications, but no more!”

“No divine light is left remaining inside his fasts and prayers; and no glorious majesty is left inside his dead universe!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال موجودہ دور کے مسلمان کی اخلاقی اور سیاسی پستی پر شدید دکھ کا اظہار کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ یہ کتنے افسوس اور حیرت کی بات ہے کہ ایک انسان مومن ہونے کا دعویٰ بھی کرے اور دنیا کے کمینوں اور جاہلوں (کہاں) کے سامنے اپنی کمر پر غلامی کا پٹکا (بستنِ نطاق) بھی باندھے! ایک سچے مومن کا وجود غداری، فکری غریبی اور منافقت (نفاق) جیسے عیوب سے پاک ہوتا ہے، مگر آج کا مسلمان ان میں مبتلا ہے۔ اس نے دنیا کے چند ٹکڑوں اور ایک معمولی کوڑی (پشیز) کے بدلے اپنے دین اور اپنی پوری غیرتِ ملت کا سودا کر ڈالا ہے۔ اس شرمناک سودے بازی سے اس نے اپنے ہی ہاتھوں اپنے گھر کا قیمتی اثاثہ (متاعِ خانہ) بھی برباد کر دیا اور اپنے گھر کو خود ہی آگ لگا دی ہے۔ ایک دور تھا جب اس مسلمان کی نمازوں کے اندر توحید کا حقیقی رنگ اور لا الٰہ کا جلال موجود تھا، مگر اب وہ غائب ہو چکا ہے۔ اس کی عاجزی اور سجدوں (نیازش) میں خدا کے سامنے ایک مستانہ ناز اور شانِ بندگی ہوتی تھی، مگر اب وہ مفقود ہے۔ اس کے روزوں (صوم) اور نمازوں (صلوٰۃ) میں اب وہ روحانی نور باقی نہیں رہا، یہی وجہ ہے کہ اب اس مادی کائنات میں اس کا وہ پرانا دبدبہ اور حق کا جلوہ ختم ہو چکا ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal maujooda dor ke musalman ki akhlaqi aur siyasi pasti par shadeed dukh ka izhar karte hue farmate hain ke ye kitne afsoos aur hairat ki baat hai ke ek insan momin hone ka dawa bhi kare aur dunya ke kameenon aur jaahilon (kahaan) ke saamne apni kamar par ghulami ka patka (bastan-e-nitaaq) bhi baandhe! Ek sacche momin ka wajood ghaddari, fikri ghareebi aur munafqat (nifaaq) jaise ayoob se paak hota hai, magar aaj ka musalman in mein mubtala hai. Us ne dunya ke chand tukron aur ek mamooli kodi (pashiz) ke badle apne dein aur apni poore ghairat-e-millat ka souda kar dala hai. Is sharmnaak souda-baazi se us ne apne hi haathon apne ghar ka qeemti asaasa (mataa-e-khana) bhi barbaad kar diya aur apne ghar ko khud hi aag laga di hai. Ek dor tha jab is musalman ki namazon ke andar tauheed ka haqeeqi rang aur La Ilah ka jalal maujood tha, magar ab wo ghaib ho chuka hai. Us ki aajzi aur sajdon (niyaaz-ash) mein Khuda ke saamne ek mastaana naaz aur shaan-e-bandagi hoti thi, magar ab wo mafqood hai. Us ke rozon (soum) aur namazon (salaat) mein ab wo roohani noor baqi nahi raha, yehi wajah hai ke ab is maadi kainat mein us ka wo purana dabdaba aur haq ka jilwa khatam ho chuka hai.

آنکہ بود اللہ او را ساز و برگ فتنۂ او حبِ مال و ترسِ مرگ !

رفت ازو آں مستی و ذوق و سرور دینِ او اندر کتاب و او بہ گور !

صحبتش با عصرِ حاضر در گرفت حرفِ دیں را از دو پیغمبر گرفت !

آں ز ایران بود و ایں ہندی نژاد آں ز حج بیگانہ و ایں از جہاد !

Roman Urdu)

Aan-ke bood Allah o ra saaz o barg

Fitna-e-o hubb-e-maal o tars-e-marg !

Raft azo aan masti o zouq o seroor

Dein-e-o andar kitaab o o ba goor !Sohbat-ash ba asr-e-hazir dar girift

Harf-e-dein ra az do peighambar girift !

Aan za Iran bood o een Hindi nijaad

Aan za hajj beigana o een az jihaad !

English Translation

“The Muslim whose sole provision, strength, and capital was Allah,s now fallen into the trap of loving wealth and fearing death!”

“That divine ecstasy, passion, and spiritual joy have departed from him; his religion is confined only within the text of a book, while he himself lies dead in a grave!”

“He became completely infatuated with the materialistic values of the modern age; and he shamelessly accepted the distorted words of faith from two false prophets!”

“One of them emerged from Iran and the other was of Indian lineage; the former alienated his followers from Hajj, while the latter abolished Jihad!”

Urdu

تشریح: اقبال یہاں امت مسلمہ کے موجودہ زوال کی سب سے بڑی جڑ یعنی مادہ پرستی اور فتنۂ قادیانیت و بہائیت کی طرف اشارہ کرتے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ وہ مسلمان جس کا اصل سرمایہ، طاقت اور اوڑھنا بچھونا (ساز و برگ) صرف اللہ کی ذات تھی، آج وہ دنیا کے بدترین فتنے میں مبتلا ہو چکا ہے، یعنی اس کے دل میں مال کی محبت (حبِ مال) اور موت کا خوف (ترسِ مرگ) بیٹھ گیا ہے۔ اس کے نتیجے میں اس کے اندر سے وہ ایمانی مستی، عشق کا ذوق اور سچا سرور رخصت ہو چکا ہے۔ اب حالت یہ ہے کہ اس کا دین صرف کتاب (قرآن) کی حد تک محفوظ ہے، جبکہ وہ خود اخلاقی طور پر مر کر قبر (گور) میں جا چکا ہے۔ اس مسلمان نے مغرب اور جدید دور کی صحبت کا رنگ اختیار کر لیا ہے اور دین کو مسخ کرنے کے لیے دو جھوٹے مدعیانِ نبوت کے بہکاوے میں آ گیا ہے۔ ان میں سے ایک جھوٹا نبی ایران سے اٹھا (مرزا حسین علی بہاء اللہ) اور دوسرا ہندی نسل سے تھا (مرزا غلام احمد قادیانی)۔ ان میں سے ایرانی فتنے نے مسلمانوں کو شریعت بدل کر ‘حج’ کی مرکزیت سے محروم اور بیگانہ کر دیا، اور اس ہندی فتنے نے انگریزوں کی خوشنودی کے لیے اسلام کے اہم ترین رکن ‘جہاد’ کو حرام اور منسوخ قرار دے کر امت کو اپاہج بنا دیا۔

Roman Urdu

Iqbal yahan ummat-e-Muslimah ke maujooda zawal ki sab se badi jar yani maada-parasti aur fitna-e-Qادیانیت wa Bahaiyat ki taraf isharah karte hain. Wo farmate hain ke wo musalman jis ka asl sarmaya, taqat aur odhna bichona (saaz o barg) sirf Allah ki zaat thi, aaj wo dunya ke badtarein fitne mein mubtala ho chuka hai, yani us ke dil mein maal ki mohabbat (hubb-e-maal) aur mout ka khauf (tars-e-marg) baith gaya hai. Is ke natije mein us ke andar se wo eimani masti, ishq ka zouq aur sacha seroor rukhsat ho chuka hai. Ab halat ye hai ke us ka dein sirf kitaab (Quran) ki hadd tak mahfooz hai, jabke wo khud akhlaqi tor par mar kar qabr (goor) mein ja chuka hai. Is musalman ne Maghrib aur jadeed dor ki sohbat ka rang ikhtiyar kar liya hai aur dein ko maskh karne ke liye do jhoote muddayan-e-nubuwwat ke behkawe mein aa gaya hai. In mein se ek jhoota nabi Iran se utha (Mirza Hussain Ali Bahaullah) aur doosra Hindi nasl se tha (Mirza Ghulam Ahmad Qadiani). In mein se Irani fitne ne musalmanon ko shariat badal kar ‘Hajj’ ki markaziyat se mahroom aur beigana kar diya, aur is Hindi fitne ne Angrezon ki khushnoodi ke liye Islam ke ahem tareein rukan ‘Jihad’ ko haram aur mansookh qarar de kar ummat ko apahaj bana diya.

تا جہاد و حج نماند از واجبات رفت جاں از پیکرِ صوم و صلٰوۃ !

روح چوں رفت از صلٰوۃ و از صیام فرد ناہموار و ملت بے نظام !

سینہ ہا از گرمیِ قرآن تھی از چنیں مرداں چہ امیدِ بہی !

از خودی مردِ مسلماں در گزشت اے خضر دستے کہ آب از سر گزشت !

Roman Urdu)

Taa jihaad o hajj namaand az wajibaat

Raft jaan az paikar-e-soum o salat!

Rooh chon raft az salat o az siyam

Fard na-hamwaar o millat be-nizaam !

Seina-ha az garmi-e-Quran tahi

Az chaneen mardan che umeid-e-bahi !

Az khudi mard-e-Musalmaan dar guzasht

Aey Khizar dastay ke aab az sar guzasht 

English Translation

“Ever since Jihad and Hajj were discarded from being the active duties of life, the very life-soul has departed from the physical body of fasting and prayers!”

“When the living soul left the prayers and the fasts; the individual became undisciplined, and the nation fell into total chaos!”

“The breasts of the Muslims are now empty of the burning heat of the Quran; what hope of goodness or revival can be expected from such dead men?”

“The Muslim man has entirely abandoned his own selfhood (Khudi); O Prophet Khizar! Extend a helping hand, for the destructive water has risen far above our heads!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال امت کے عبادات میں آنے والے زوال کا فلسفہ سمجھاتے ہوئے کہتے ہیں کہ جب ان جھوٹے فتنوں کی وجہ سے مسلمانوں کی زندگی سے جہاد (عمل و جدوجہد) اور حج (قومی اتحاد) جیسے بنیادی اور متحرک فرائض کا تصور ختم ہو گیا، تو اس کا اثر یہ ہوا کہ ان کی نمازوں اور روزوں کے ظاہری ڈھانچے (پیکر) سے بھی حقیقی روحانیت اور جان نکل گئی۔ جب نماز اور روزے (صیام) جیسی عظیم عبادات کی اصل روح ہی غائب ہو گئی، تو اس کا نتیجہ یہ نکلا کہ معاشرے کا ہر فرد اخلاقی طور پر بگڑ کر بے لگام اور ناہموار ہو گیا، اور پوری مسلم ملت کا تنظیمی نظام بکھر کر رہ گیا۔ آج کے مسلمانوں کے سینے قرآن پاک کی اس انقلابی تپش، حرارت اور فکری روشنی سے بالکل خالی ہو چکے ہیں جو کبھی ان کے آباؤ اجداد کا اثاثہ تھی۔ جب قوم کے مردوں کا یہ حال ہو جائے تو ان سے کسی قسم کی بھلائی، خیر یا ترقی کی کیا امید (امیدِ بہی) رکھی جا سکتی ہے؟ حالت یہ ہے کہ مسلمان اپنی خودی اور غیرت کو یکسر بھلا چکا ہے۔ اقبال مایوسی کے اس آخری مقام پر تڑپ کر پکارتے ہیں کہ اے خضرِ وقت (رہبرِ کامل)! اب امتِ مسلمہ کی مدد کے لیے اپنا ہاتھ آگے بڑھائیے اور دستگیری کیجیے، کیونکہ پانی اب سر سے اونچا گزر چکا ہے اور قوم تباہی کے دہانے پر کھڑی ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal ummat ke ibadaat mein aane wale zawal ka falsafa samjhaate hue kehte hain ke jab in jhoote fitnon ki wajah se musalmanon ki zindagi se Jihad (amal wa jadoojahd) aur Hajj (qaumi ittihaad) jaise buniyaadi aur mutaharrik faraiz ka tasawwur khatam ho gya, to us ka asar ye hua ke un ki namazon aur rozon ke zahiri dhanche (paikar) se bhi haqeeqi roohaniyat aur jaan nikal gayi. Jab namaz aur rooze (siyam) jaisi azeem ibadaat ki asl rooh hi ghaib ho gayi, to us ka natija ye nikla ke maashre ka har fard akhlaqi tor par bigar kar be-lagam aur na-hamwaar ho gya, aur poori Muslim millat ka tanzeemi nizaam bikhar kar reh gya. Aaj ke musalmanon ke seine Quran Paak ki us inqilabi tapish, hararat aur fikri roshni se bilkul khaali ho chuke hain jo kabhi un ke aaba-o-ajdaad ka asaasa thi. Jab qaum ke mardon ka ye haal ho jaye to un se kisi qisam ki bhalai, khair ya traqqi ki kya umeid (umeid-e-bahi) rakhi ja sakti hai? Halat ye hai ke musalman apni khudi aur ghairat ko yakser bhula chuka hai. Iqbal mayoosi ke is aakhri maqaam par tarap kar pukarte hain ke aey Khizar-e-waqt (rahbar-e-kaamil)! Ab ummat-e-Muslimah ki madad ke liye apna haath aage barhaiye aur dastgeeri kijiye, kyunke paani ab sar se ooncha guzar chuka hai aur qaum tabahi ke dahane par khari hai.

سجدہ کردے زمیں لرزیدہ است بر آمدش مہر و مہ گردیدہ است !

سنگ اگر گیرد نشاںِ آں سجود در ہوا آشفتی گردد ہم چو دُود !

ایں زماں جز سر بزیری ہیچ نیست اندر او جز ضعفِ پیری ہیچ نیست !

شکوۂ ‘ربی الاعلیٰ’ کجاست گناہِ اوست یا تقصیرِ ماست ؟

Roman Urdu)

Sajda karday zameen larzeeda ast

Bar aamad-ash mehr o mah gardeida ast !

Sang agar geerad nishan-e-aan sujood

Dar hawa aashufta gardad ham cho dood!

Een zamaan juz sar-bazeiri heich neist

Andar o juz zaaf-e-peiri heich neist !

Shikwah-e ‘Rabbi-al-Aala’ kujaast

Gunah-e-o-st ya taqseer-e-maast ?

English Translation

“Once, when the Muslim performed a true prostration, the entire earth trembled; and the sun and the moon revolved only to witness his grand rising!”

“If a solid stone were to receive the deep impression of that powerful prostration; it would shatter and dissolve into the air like scattered smoke!”

“But today, his prostration is nothing but a mechanical bowing of the head; containing nothing inside it except the absolute weakness of old age and decay!”

“Where has that majestic, world-shaking cry of ‘My Lord the Most High’ vanished? Is this the fault of the prostration itself, or is it our own shortcoming?”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال ماضی کے سچے مسلمان کے سجدے کی عظمت کا نقشہ کھینچتے ہوئے فرماتے ہیں کہ تاریخ گواہ ہے کہ جب کبھی کوئی سچا مومن زمین پر سجدہ کرتا تھا تو اس کے جلال سے پوری زمین کانپ (لرزیدہ) اٹھتی تھی، اور چاند سورج کی گردشیں اس مردِ مومن کی عظمت کا عروج دیکھنے کے لیے طواف کرتی تھیں۔ اگر کوئی سخت پتھر (سنگ) بھی اس بااثر سجدے کے نشان اور تڑپ کو اپنے اندر جذب کر لیتا، تو وہ پتھر بھی ہیبت سے پھٹ کر دھویں (دُود) کی طرح ہوا میں اڑ جاتا اور بکھر جاتا۔ لیکن افسوس! موجودہ دور کے مسلمان کے سجدے کا یہ حال ہے کہ یہ صرف روایتی طور پر سر جھکانے (سر بزیری) اور ایک رسمی ورزش کے سوا کچھ بھی نہیں ہے۔ اس سجدے کے اندر اب کوئی تڑپ نہیں، بلکہ اس میں صرف فکری کمزوری اور بڑھاپے کی پستی (ضعفِ پیری) بھری ہوئی ہے۔ سجدہ کرتے وقت جو دل کی گہرائی سے ‘سبحان ربی الاعلیٰ’ کی ہیبت ناک آواز نکلتی تھی جس سے کفر کے ایوان ہل جاتے تھے، وہ شکوہ اور جلال اب کہاں چلا گیا؟ کیا یہ کلمے کا قصور ہے یا خود ہماری اپنی نیتوں کی خرابی اور کوتاہی (تقصیر) ہے؟ یقیناً یہ ہماری اپنی خودی کا زوال ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal maazi ke sacche musalman ke sajde ki azmat ka naqshha kheinchte hue farmate hain ke tareekh gawah hai ke jab kabhi koi sacha momin zameen par sajda karta tha to us ke jalal se poori zameen kaanp (larzeeda) uthti thi, aur chaand suraj ki gardishein is mard-e-momin ki azmat ka urooj dekhne ke liye tawaf karti thin. Agar koi sakht patthar (sang) bhi is ba-asar sajde ke nishan aur tarap ko apne andar jazb kar leta, to wo patthar bhi haibat se phat kar dhowein (dood) ki tarah hawa mein ur jata aur bikhar jata. Lekin afsoos! Maujooda dor ke musalman ke sajde ka ye haal hai ke ye sirf riwayati tor par sar jhukane (sar-bazeiri) aur ek rasmi warzish ke siwa kuch bhi nahi hai. Is sajde ke andar ab koi tarap nahi, balkeh us mein sirf fikri kamzoor-e aur burhape ki pasti (zaaf-e-peiri) bhari hui hai. Sajda karte waqt jo dil ki gehrai se ‘Subhana Rabbi-al-Aala’ ki haibat-nak aawaz nikalti thi jis se kufr ke aiwan hil jate the, wo shikwah aur jalal ab kahan chala gaya? Kya ye kalme ka qasoor hai ya khud hamari apni niyyaton ki kharabi aur kotahi (taqseer) hai? Yaqeenan ye hamari apni khudi ka zawal hai.

بر جادۂ خود تند رو ناقۂ ما بے زمام و ہر زہ دو و بے ذوقِ طلب !

العجب ثم العجب ثم العجب ! آں کہ بود صاحبِ قرآن ہر زمان !

Roman Urdu)

Bar jaddah-e-khud tund-rav naqa-e-ma

Be-zamaam o harza-do o be-zouq-e-talab !

Al-ajab thumma al-ajab thumma al-ajab !

Aan ke bood sahib-e-Quran har zaman 

English Translation

“On its own path, our caravan’s camel (the nation) is running wildly and blindly; it is completely without a rein (bridle), running aimlessly, and totally devoid of any true desire for the destination!”

“It is astonishing, then utterly astonishing, and profoundly mind-boggling!”

“That this broken, aimless nation is the very same one that was once the proud Guardian and Master of the Holy Quran for all times!”

Urdu

تشریح: نظم کے اس آخری حصے میں علامہ اقبال امتِ مسلمہ کی مجموعی حالت کو ایک بھٹکی ہوئی اونٹنی (ناقہ) سے تشبیہ دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہماری قوم کی اونٹنی اپنے سیدھے راستے (جادہ) پر چلنے کے بجائے نہایت اندھی اور تیز رفتاری سے غلط سمت میں دوڑ رہی ہے۔ اس اونٹنی کا کوئی گائیڈ یا رہبر نہیں ہے، یہ کسی نکیل اور لگام (بے زمام) کے بغیر ہے، اور بالکل فضول و مقصد کے بغیر (ہرزہ دو) ادھر ادھر بھاگ رہی ہے۔ حد تو یہ ہے کہ اس کے اندر منزلِ مقصود تک پہنچنے کی کوئی سچی تڑپ اور جستجو (ذوقِ طلب) بھی باقی نہیں رہی۔

اقبال اس فکری اور اخلاقی پستی پر انتہائی صدمے اور حیرت کا اظہار کرتے ہوئے عربی کا یہ بلیغ جملہ استعمال کرتے ہیں: “العجب ثم العجب ثم العجب” (یعنی یہ بات حد درجہ حیرت انگیز ہے، پھر حیرت انگیز ہے اور بار بار حیرت انگیز ہے!)۔ یہ تعجب اس بات پر ہے کہ یہ وہی بدحال اور بے لگام قوم ہے جو کبھی پوری دنیا کی امام تھی اور ہر دور میں کائنات کی سب سے عظیم اور زندہ کتاب، یعنی قرآن پاک کی صاحب (صاحبِ قرآن) اور وارث تھی۔ جو قوم دنیا کو راستہ دکھانے آئی تھی، آج وہ خود بغیر لگام کے بھٹک رہی ہے؛ یہ امت کا سب سے بڑا المیہ ہے۔

Roman Urdu

Nazm ke is aakhri hisse mein Allama Iqbal ummat-e-Muslimah ki majmooi halat ko ek bhatki hui oontni (naqa) se tashbeeh dete hue farmate hain ke hamari qaum ki oontni apne seedhe raaste (jaddah) par chalne ke bajaye nihayat andhi aur teiz-raftari se ghalat samt mein dour rahi hai. Is oontni ka koi guide ya rahbar nahi hai, ye kisi nakeel aur lagaam (be-zamaam) ke bighair hai, aur bilkul fazool wa maqsad ke bighair (harza-do) idhar udhar bhaag rahi hai. Hadd to ye hai ke us ke andar manzil-e-maqsod tak pohanchne ki koi sachi tarap aur justajoo (zouq-e-talab) bhi baqi nahi rahi.

Iqbal is fikri aur akhlaqi pasti par intihaai sadme aur hairat ka izhar karte hue Arabi ka ye baleigh jumla istemal karte hain: “Al-ajab thumma al-ajab thumma al-ajab” (yani ye baat hadd darja hairat-angeiz hai, phir hairat-angeiz hai aur baar baar hairat-angeiz hai!). Ye ta’ajjub is baat par hai ke ye wohi bad-haal aur be-lagaam qaum hai jo kabhi poori dunya ki imam thi aur har dor mein kainat ki sab se azeem aur zinda kitaab, yani Quran Paak ki sahib (sahib-e-Quran) aur waaris thi. Jo qaum dunya ko raasta dikhane aayi thi, aaj wo khud bighair lagaam ke bhatak rahi hai; ye ummat ka sab se bada almiah hai.

گر نظر روزگارے را کہ می آید نگر ؟ عقلیابے باک و دلہا بے گداز !

چشمے بے شرم و فرق اندر مجاز ! علم و فن، دین و سیاست، عقل و دل

زوج زوج اندر طوافِ آب و گل ! آسیا آں مرز و بومِ آفتاب

غیر میں از خویشتن اندر حجاب !

Roman Urdu)

Gar nazar sazad tura Sahib-e-Nazar / Rozgar-e-ra ke mi-aayed nigar ?

Aql-ha be-baak o dil-ha be-gadaaz ! / Chashm-e-be-sharm o gharq andar majaaz !

Ilm o fan, dein o siyasat, aql o dil / Zowj zowj andar tawaf-e-aab o gil !

Asiya aan marz o boom-e-aaftab / Ghair-mayi az khoishtan andar hijab!

English Translation

“If the Almighty blesses you with true spiritual vision, then look closely at the nature of the era that is approaching!”

“In that coming age, intellects will become audaciously reckless, but hearts will be entirely devoid of empathy and tenderness; eyes will lose their modesty and be completely drowned in superficial materialism!”

“Knowledge, arts, religion, politics, intellect, and the heart—all of them, group by group, will perform circumambulation around material clay!”

“Asia, which was once the proud birthplace and rising ground of the sun (of guidance), has turned away from itself and is now veiled from its own true identity!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال نئی نسل کے نوجوانوں کو مستقبل کے خطرات سے باخبر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگر اللہ تعالیٰ تمہیں سچی بصیرت اور صاحبِ نظر بنا دے، تو آنے والے زمانے کے حالات پر غور کرو۔ جو نیا دور آ رہا ہے، اس میں لوگوں کی عقلیں تو بڑی تیز، چالاک اور بے باک ہوں گی، لیکن ان کے دلوں سے محبت، تڑپ اور نرمی رخصت ہو جائے گی۔ لوگوں کی آنکھیں حیا سے خالی ہو جائیں گی اور وہ ظاہری حسن اور دنیاوی فریب (مجاز) میں ڈوب جائیں گے۔ اس مادہ پرستانہ دور کا سب سے بڑا المیہ یہ ہوگا کہ علم و ہنر، مذہب و سیاست اور عقل و دل، سب کے سب روحانیت کو چھوڑ کر مٹی اور پانی (آب و گل) یعنی خالص مادی فائدوں کے طواف میں لگ جائیں گے۔ ایشیا کا یہ خطہ جو کبھی پوری دنیا کے لیے علم اور سچائی کا سورج تھا، وہ اپنی عظمت کو بھول کر دوسروں کی غلامی اور فکری اندھیرے کے پردے میں چھپ چکا ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal nayi nasl ke naujawanon ko mustaqbil ke khatraat se ba-khabar karte hue farmate hain ke agar Allah Ta’ala tumhen sachi baseerat aur sahib-e-nazar bana de, to aane wale zamane ke haalaat par ghor karo. Jo naya dor aa raha hai, us mein logon ki aqlon to badi teiz, chaalaak aur be-baak hon gi, lekin un ke dilon se mohabbat, tarap aur narmi rukhsat ho jaye gi. Logon ki aankhein haya se khaali ho jayengi aur wo zahiri husn aur duniyawe fareib (majaaz) mein doob jayenge. Is maada-parastana dor ka sab se bada almiah ye hoga ke ilm wa hunar, mazhab wa siyasat aur aql wa dil, sab ke sab roohaniyat ko chhor kar mitti aur paani (aab o gil) yani khaalis maadi faidon ke tawaf mein lag jayen ge. Asiya ka ye khitta jo kabhi poori dunya ke liye ilm aur sachiyei ka suraj tha, wo apni azmat ko bhool kar doosron ki ghulami aur fikri andheire ke parde mein chup chuka hai.

قلبِ او بے وارداتِ نو بہ نو افکارِ او بر در یادم پردۂ اسرارِ او !

روزگارش اندریں دیرینہ دیر ساکن و یخ بستہ و بے ذوقِ سیر !

صیدِ ملایاں و ملوکِ آہوئے اندیشۂ او لنگ و لوک ! عقل و دین و دانش و ناموس و ننگ

بستۂ فتراکِ لردانِ فرنگ ! ناختم بر عالمِ درمیانِ سینہ دل خوں کردہ ام تا جہانش را دگرگوں کردہ ام !

Roman Urdu)

Qalb-e-o be-waaridaat-e-now-ba-now / Afkaar-e-o bar-dar-yadam parda-e-asrar-e-o !

Rozgar-ash andar-een deireena deir / Saakin o yakh-basta o be-zouq-e-seir !

Seid-e-mullayan o mlook-e-ahoo-ye / Andeesha-e-o lang o look !

Aql o dein o daanish o namoos o nang / Basta-e-fitraak-e-lordan-e-Farang !

Naakhtam bar aalam-e-darmiyan-e-seina dil khoon karda-am / Taa jahan-ash ra dagergoon karda-am!

English Translation

“Its heart is devoid of any fresh spiritual revelations; I have torn apart the veil of its secrets to expose its static thoughts!”

“Its existence in this ancient, old temple of the world has become completely stagnant, frozen like ice, and empty of any desire for progress!”

“The deer of its intellect has been hunted down by corrupt religious scholars and tyrannical rulers; it has become crippled and paralysed!”

“Its intellect, faith, wisdom, and national honour are all tied to the hunting straps of the British Lords!”

“I launched a massive intellectual assault upon this world; I bled my own heart inside my chest until I completely revolutionised its entire universe!”

Urdu

تشریح: اقبال مشرق کی حالت زار بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اہل مشرق کا دل نئی فکری تبدیلیوں اور جذبوں سے خالی ہو چکا ہے۔ میں نے ان کی سوئی ہوئی فکر پر ضرب لگا کر ان کے چھپے ہوئے عیوب کو ظاہر کر دیا ہے۔ اس پرانی دنیا میں مشرق کی زندگی برف کی طرح جم چکی ہے، اس میں آگے بڑھنے کا کوئی شوق نہیں رہا۔ یہاں کے عوام کی سوچ کا ہرن دو شکاریوں یعنی جاگیرداروں (ملوک) اور جاہل مولویوں کا شکار ہو کر لنگڑا اور معذور ہو چکا ہے۔ ان کا دین، عقل، غیرت اور عزت سب کچھ انگریز لارڈز کی غلامی کے شکار بند میں جکڑے ہوئے ہیں۔ اقبال فرماتے ہیں کہ میں نے مشرق کی اس مردہ حالت کو بدلنے کے لیے اپنے شعروں کے ذریعے ان کی دنیا پر فکری حملہ کیا، اپنے سینے کے اندر اپنے دل کا خون بہایا، تب کہیں جا کر نوجوانوں کے افکار میں یہ تبدیلی اور انقلاب پیدا ہوا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal Mashriq ki halat-e-zar bayan karte hue farmate hain ke ahl-e-Mashriq ka dil nayi fikri tabdeetiyon aur jazbon se khaali ho chuka hai. Mein ne un ki sooi hui fikr par zarb laga kar un ke chupe hue ayoob ko zahir kar diya hai. Is purani dunya mein Mashriq ki zindagi barf ki tarah jam chuki hai, us mein aage barhne ka koi shauq nahi raha. Yahan ke awaam ki soch ka haran do shikariyon yani jagirdaron (mlook) aur jaahil molviyon ka shikar ho kar langra aur mazoof ho chuka hai. Un ka dein, aql, ghairat aur izzat sab kuch Angrez Lords ki ghulami ke shikar-band mein jakre hue hain. Iqbal farmate hain ke mein ne Mashriq ki is murda halat ko badalne ke liye apne she’ron ke zariye un ki dunya par fikri hamla kiya, apne seine ke andar apne dil ka khoon bahaya, tab kahin ja kar naujawanon ke afkaar mein ye tabdeeli aur inqilab paida hua hai.

گفتم من بطبعِ عصرِ خود دو حرف کردہ ام بحرین را اندر دو ظرف !

حرفِ پیچا پیچ و حرفِ نیش دار تا کنم عقل و دلِ مرداں شکار !

حرفِ تہ دارے باندازِ فرنگ نالۂ مستانہ از تارِ چنگ !

اصلِ ایں از ذکر و اصلِ آں ز فکر اے تو بادا وارثِ ایں فکر و ذکر !

Roman Urdu)

Guftam man ba-tab-e-asr-e-khud do harf

Karda-am bahrein ra andar do zarf !

Harf-e-peicha-peich o harf-e-neish-daar

Taa kunam aql o dil-e-mardan shikaar !

Harf-e-teh-daaray ba-andaaz-e-Farang

Nala-e-mastaana az taar-e-chang !

Asl-e-een az zikr o asl-e-aan za fikr

Aey tu bada waaris-e-een fikr o zikr !

English Translation

“I have spoken two words according to the disposition of my age; I have effectively contained two vast oceans inside two small vessels!”

“My words are intricate and sharp like a sting, so that I may capture and awaken the intellect and hearts of real men!”

“I have presented deep, layered thoughts using the modern Western analytical style, while simultaneously releasing ecstatic, passionate cries from the strings of my harp!”

“The origin of the latter is spiritual Remembrance (Zikr/Love), and the origin of the former is deep Reflection (Fikr/Intellect); may God make you the true heir to this unique legacy of intellect and spirit!”

Urdu

تشریح: اقبال اپنے کلام کی حقیقت بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میں نے اپنے دور کے مزاج کو سمجھ کر دو اہم باتیں کی ہیں، گویا میں نے عقل اور عشق کے دو سمندروں کو کوزے (ظرف) میں بند کر دیا ہے۔ میری باتیں بظاہر گہری، پیچیدہ اور چبتی ہوئی ہیں، تاکہ ان کے ذریعے میں سلجھے ہوئے مردوں کی عقل اور دل دونوں کو بیدار کر کے اپنا اسیر بنا سکوں۔ میں نے جدید فرنگی انداز میں گہری اور علمی باتیں بھی کی ہیں، اور ساتھ ہی اپنے دل کے ساز سے عشقِ الٰہی کے مستانہ نالے بھی پیدا کیے ہیں۔ میری شاعری کے ایک حصے کی بنیاد ‘ذکر’ (عشق و ایمان) پر ہے اور دوسرے حصے کی بنیاد ‘فکر’ (عقل و علم) پر ہے۔ اے میرے بیٹے اور ملت کے نوجوان! خدا کرے کہ تو میری اس چھوڑی ہوئی فکر اور ذکر دونوں کا سچا وارث بن جائے اور زندگی میں عقل و عشق کو ملا کر چلے۔

Roman Urdu

Iqbal apne kalam ki haqeeqat bayan karte hue farmate hain ke mein ne apne dor ke mizaj ko samajh kar do ahem baatein ki hain, goya mein ne aql aur ishq ke do samandaron ko kooze (zarf) mein band kar diya hai. Meri baatein bizaahir gehri, peicheeda aur chubti hui hain, taka un ke zariye mein suljhe hue mardon ki aql aur dil donon ko bidaar kar ke apna aseer bana sakoon. Mein ne jadeed Farangi andaaz mein gehri aur ilmi baatein bhi ki hain, aur sath hi apne dil ke saaz se ishq-e-Ilahi ke mastaana naale bhi paida kiye hain. Meri shayari ke ek hisse ki buniyaad ‘Zikr’ (ishq wa eimaan) par hai aur doosre hisse ki buniyaad ‘Fikr’ (aql wa ilm) par hai. Aey mere bete aur millat ke naujawan! Khuda kare ke tu meri is chhori hui fikr aur zikr donon ka sacha waaris ban jaye aur zindagi mein aql wa ishq ko mila kar chale.

آپکو نیم از دو بر اصلِ من است فصلِ من فصلِ است و ہم وصلِ من است !

تا مزاجِ عصرِ من دیگر قمار طبعِ من ہنگامۂ دیگر نہاد !

نوجواناں تشنہ لب خالی ایاغ شستہ رو، تاریک جاں، روشن دماغ !

کم نگاہ و بے یقین و ناامید چشمِ شاں اندر جہاں چیزے ندید !

Roman Urdu)

Aapko-niyam az do bar asl-e-man ast / Fasl-e-man fasl-e-ast o ham wasl-e-man ast !

Taa mizaj-e-asr-e-man deigar qimaar / Tab-e-man hangama-e-deigar nihaad !

Naujawaanan tishna-lab khaali ayaagh / Shusta-roo, tareek-jaan, roshan-dimagh!

Kam-nigah o be-yaqeen o na-umeid / Chashm-e-shaan andar jahan cheezay nadeid !

English Translation

“I am a flowing stream whose source is derived from those two oceans; my separation is indeed a separation, yet it is also a union!”

“Since the temperament of my era took a different turn, my inner nature has orchestrated a whole new commotion!”

“The youth of this modern age have thirsty lips and empty cups; they have clean, polished faces and brilliant intellects, but their souls are utterly dark!”

“They are narrow-minded, completely devoid of faith, and hopeless; their physical eyes have failed to see the true spiritual reality of the universe!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ میں ایک ایسی ندی ہوں جس کا سرچشمہ عقل و عشق کے دو سمندر ہیں۔ میرا کلام لوگوں کو پرانی ڈگر سے توڑتا بھی ہے (فصل) اور خدا کی ذات سے جوڑتا بھی ہے (وصل)۔ جب میرے دور کا مزاج بدلا تو میری طبیعت نے امت کو جگانے کے لیے ایک نیا فکری ہنگامہ کھڑا کر دیا۔ آج کے جدید نوجوانوں کا المیہ یہ ہے کہ وہ علم کے پیاسے تو ہیں مگر ان کے پیالے (ایاغ) خالی ہیں۔ ان کے چہرے چمکدار اور دماغ روشن ہیں، مگر ان کا باطن اور روح اندھیرے (تاریک جاں) میں ڈوبی ہوئی ہے۔ وہ دوراندیشی سے محروم، بے یقین اور ناامید ہو چکے ہیں، اور ان کی مادی آنکھیں کائنات میں چھپے ہوئے اللہ کے جلووں کو دیکھنے سے بالکل قاصر ہیں۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke mein ek aisi nadi hoon jis ka sarchashma aql wa ishq ke do samandar hain. Mera kalam logon ko purani dagar se torta bhi hai (fasl) aur Khuda ki zaat se jorta bhi hai (wasl). Jab mere dor ka mizaj badla to meri tabiyat ne ummat ko jagane ke liye ek naya fikri hangama khara kar diya. Aaj ke jadeed naujawanon ka almiah ye hai ke wo ilm ke pyase to hain magar un ke pyale (ayaagh) khaali hain. Un ke chehre chamkdar aur dimagh roshan hain, magar un ka baatin aur rooh andheire (tareek-jaan) mein doobi hui hai. Wo door-andeshi se mahroom, be-yaqeen aur na-umeid ho chuke hain, aur un ki maadi aankhein kainat mein chupe hue Allah ke jilwon ko dekhne se bilkul qasir hain.

تا کسیاں منکرِ خود مومن بہ غیر خشت بند از خاکِ شاں معمارِ دَیر !

مکتب از مقصودِ خویش آگاہ نیست تا جذبِ اندرونش راہ نیست !

نورِ فطرت راز جاں ہا پاک شست یک گلِ رعنا ز شاخِ او نرست !

خشت را معمار پابرجا می نہد خوب با پا بچۂ شاہیں دید !

Roman Urdu)

Taa kaseiyan munkir-e-khud momin ba ghair / Khisht-band az khak-e-shaan me’mar-e-deir !

Maktab az maqsood-e-khoish aagah neist / Taa jazb-e-andaroon-ash raah neist 

Noor-e-fitrat raaz jaan-ha paak shust / Yek gul-e-ra’na za shakh-e-o narast !

Khisht ra me’mar pa-bar-ja mi-nihad / Khoob ba pa-bacha-e-shahin deid !

English Translation

“They have denied their own potential while blindly placing faith in others; the builder of the idol-house uses their very dust to lay his bricks!”

“The modern educational institution is entirely unaware of its true purpose; because it has no path leading toward inner spiritual passion!”

“This education has completely washed away the natural divine light from their souls; not a single beautiful, vibrant rose has blossomed from its branches!”

“The architect places the brick firmly on the ground; go and observe how the young ones of the falcon are being trained!”

Urdu

تشریح: اقبال جدید تعلیم کے فریب کو واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ یہ نوجوان اپنی خودی سے منکر ہو چکے ہیں اور غیروں کی چمک دمک پر ایمان لے آئے ہیں۔ باطل طاقتیں (معمارِ دیر) ان کی مٹی کو اپنے مقاصد کے لیے استعمال کر رہی ہیں۔ موجودہ تعلیمی نظام (مکتب) اپنے اصل مقصد سے بے خبر ہے کیونکہ اس کے اندر کوئی روحانی جذبہ اور تڑپ موجود نہیں ہے۔ اس بے روح تعلیم نے نوجوانوں کی روح سے فطری روشنی کو مٹا دیا ہے، یہی وجہ ہے کہ اس تعلیمی نظام کی شاخ سے غیرت کا کوئی سچا پھول نہیں اگ رہا۔ وہ فرماتے ہیں کہ جیسے ایک راج مزدور اینٹ کو زمین پر جما کر رکھتا ہے، اسی طرح استاد کو چاہیے کہ وہ شاہین کے بچوں (مسلمان نوجوانوں) کو مادی دنیا میں مضبوطی سے کھڑا ہونا سکھائے اور ان کے اندر اونچی اڑان کا جذبہ پیدا کرے۔

Roman Urdu

Iqbal jadeed taleem ke fareib ko wazih karte hue farmate hain ke ye naujawan apni khudi se munkir ho chuke hain aur ghairon ki chamak damak par eimaan le aaye hain. Baatil taqatein (me’mar-e-deir) un ki mitti ko apne maqaasid ke liye istemal kar rahi hain. Maujooda taleemi nizaam (maktab) apne asl maqsad se be-khabar hai kyunke us ke andar koi roohani jazba aur tarap maujood nahi hai. Is be-rooh taleem ne naujawanon ki rooh se fitri roshni ko mita diya hai, yehi wajah hai ke is taleemi nizaam ki shakh se ghairat ka koi sacha phool nahi ug raha. Wo farmate hain ke jaise ek raaj-mazdoor eint ko zameen par jama kar rakha hai, usi tarah ustad ko chahiye ke wo shahin ke bachon (musalman naujawanon) ko maadi dunya mein mazbooti se khara hona sikhaye aur un ke andar oonchi udaan ka jazba paida kare.

تا سوزی نگیرد از حیات دل نگیرد لذتی از واردات !

علم جز شرحِ مقاماتِ تو نیست علم جز تفسیرِ آیاتِ تو نیست !

سوختن می باید اندر نارِ س تا بدانی نقرۂ خود را ز میں !

علمِ حق اول خوان آخر حضور آخر آدمی در شعور !

Roman Urdu)

Taa sozi nagireid az hayat / Dil nagireid lazzati az waaridaat!

Ilm juz sharh-e-maqaamaat-e-tu neist / Ilm juz tafseer-e-aayaat-e-tu neist !

Sokhtan mi-baayed andar naar-e-sa / Taa badani nuqra-e-khud ra za mein !

Ilm-e-haq awwal khwaand aakhir huzoor / Aakhir aadam-e-dar shaoor 

English Translation

“Until the heart catches the burning fire of life; it can never experience the true ecstasy of spiritual revelations!”

“True knowledge is nothing but the explanation of your own spiritual stages; knowledge is nothing but the interpretation of the divine signs within you!”

“You must burn yourself completely inside the purifying fire of testing, so that you may separate your pure silver from the worthless dross of the earth!”

“The knowledge of Truth begins with reading and learning, but it culminates in absolute Divine Presence; in the end, it elevates man into the highest consciousness!”

Urdu

تشریح: اقبال علم اور زندگی کا آخری مقصد سمجھاتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جب تک انسان کا دل زندگی کی سچی تڑپ اور سوز کو حاصل نہیں کرتا، تب تک وہ کائنات کے روحانی تجربات اور حقائق کی لذت نہیں چکھ سکتا۔ حقیقی علم تو دراصل تمہاری اپنی خودی کے مقامات کی شرح ہے، اور یہ علم تمہارے اپنے اندر موجود خدا کی نشانیوں (آیات) کی تفسیر ہے۔ تمہیں سچا انسان بننے کے لیے محنت اور عشق کی آگ (نارِ س) میں جلنا پڑے گا تاکہ تمہارے وجود کا خالص تانبا اور چاندی (نقرہ) دنیا کی مادی ملاوٹوں سے الگ ہو کر نکھر جائے۔ سچے دین اور حق کا علم آغاز میں کتاب پڑھنے (خوان) سے شروع ہوتا ہے، مگر اس کا آخری اور بلند ترین مقام اللہ کے حضور خود کو پیش کر دینا (حضور) ہے؛ یہی وہ مقام ہے جہاں پہنچ کر انسان سچے شعور اور کمال کو پا لیتا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal ilm aur zindagi ka aakhri maqsad samjhaate hue farmate hain ke jab tak insan ka dil zindagi ki sachi tarap aur soz ko haasil nahi karta, tab tak wo kainat ke roohani tajribaat aur haqaaiq ki lazzat nahi chakh sakta. Haqeeqi ilm to darasl tumhari apni khudi ke maqaamaat ki sharh hai, aur ye ilm tumhare apne andar maujood Khuda ki nishaniyon (aayaat) ki tafseer hai. Tumhen sacha insan banne ke liye mehnat aur ishq ki aag (naar-e-sa) mein jalna pare ga taka tumhare wajood ka khaalis taamba aur chaandi (nuqra) dunya ki maadi milawaton se alag ho kar nikhar jaye. Sacche dein aur haq ka ilm aagaz mein kitaab parhne (khwaand) se shuru hota hai, magar us ka aakhri aur buland tareein maqaam Allah ke huzoor khud ko pesh kar dena (huzoor) hai; yehi wo maqaam hai jahan pohanch kar insan sacche shaoor aur kamal ko pa leta hai.

صد کتاب آمُوزی از اہل ہنر خوشتر آں درسے کہ گیری از نظر !

ہر کہ زاں مے کہ ریزد از نظر مست میگردد باند از دگر !

از دمِ بادِ سحر میرد چراغ لالہ زاں باد کرے در ایاغ !

کم خور و کم خواب و کم گفتار باش گردِ خود گردندہ چوں پرکار باش !

Roman Urdu)

Sad kitaab aamuzi az ahl-e-hunar

Khushtar aan darsey ke geiri az nazar!

Har ke zaan may ke reizad az nazar

Mast mi-gardad ba-andaaz-e-digar !

Az dam-e-baad-e-sahar meerad chiragh

Lala zaan baad-e-karay dar ayaagh !

Kam khor o kam khwaab o kam guftaar baash

Gird-e-khud gardanda chon parkaari baash!

English Translation

“You may learn a hundred books from the masters of skills; yet far superior is that silent lesson which you capture through a spiritual gaze!”

“Whoever drinks from the wine that flows from a saintly gaze; becomes ecstatic with an entirely different kind of divine intoxication!”

“While the morning breeze blows out the flame of a weak candle; it fills the cup of the tulip with fiery life!”

“Practice eating less, sleeping less, and speaking less; and revolve around your own axis just like a compass!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ دنیا کے ماہرین اور اساتذہ سے علم کی سینکڑوں کتابیں پڑھنا اپنی جگہ، مگر سب سے بہترین اور اثر انگیز سبق وہ ہے جو کسی مردِ حق کی نگاہِ فیض (نظر) سے حاصل ہو۔ جو شخص کسی صاحبِ نظر کی آنکھوں سے برسنے والی روحانی مے پی لیتا ہے، اس کی زندگی کی کیفیت ہی بدل جاتی ہے۔ وہ صبح کی ہوا کی مثال دیتے ہیں کہ یہ ہوا کمزور چراغ کو تو بجھا دیتی ہے مگر لالہ کے پھول کے پیالے کو تروتازہ کر دیتی ہے۔ نوجوان کو بھی لالہ بننا چاہیے چراغ نہیں۔ مزید یہ کہ اپنی خودی کو بیدار کرنے کے لیے کم کھانے، کم سونے اور کم بولنے کی عادت ڈالو اور اپنی ذات کے گرد اس طرح گھومو جیسے پرکار اپنے مرکز کے گرد گھومتی ہے، یعنی اپنے باطن پر توجہ رکھو۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke dunya ke mahireen aur asatiza se ilm ki sainkron kitabein parhna apni jagah, magar sab se behtarein aur asar-angeiz sabaq wo hai jo kisi mard-e-haq ki nigah-e-faiz (nazar) se haasil ho. Jo shakhs kisi sahib-e-nazar ki aankhon se barasne wali roohani may pei leta hai, us ki zindagi ki kaifiyat hi badal jati hai. Wo subah ki hawa ki misal dete hain ke ye hawa kamzoor chiragh ko to bujha deti hai magar lala ke phool ke pyale ko tarotaza kar deti hai. Naujawan ko bhi lala banna chahiye chiragh nahi. Mazeed ye ke apni khudi ko bidaar karne ke liye kam khaane, kam sone aur kam bolne ki aadat dalo aur apni zaat ke gird is tarah ghoomo jaise parkar apne markaz ke gird ghoomti hai, yani apne baatin par tuwajjah rakho.

منکرِ حق نزدِ ملا کافر است منکرِ خود نزدِ من کافر تر است !

آں بانکارِ وجود آمد عجول شیوۂ ایں مجول و وہم و ظلوم و ہم جہول !

اخلاص را محکم بگیر پاک شو از خوفِ سلطان و امیر !

عدل در قہر و رضا از کف مدہ قصد در فقر و غنا از کف مدہ !

Roman Urdu)

Munkir-e-haq nazd-e-mulla kafir ast

Munkir-e-khud nazd-e-man kafir tar ast!

Aan ba-inkaar-e-wajood aamed ajool

Sheiwa-e-een majool, wahm o zalloom, wa ham jahool !

Ikhlaas ra muhkam bageer

Paak sho az khauf-e-sultan o ameer !

Adl dar qahr o riza az kaf madah

Qasd dar faqr o ghina az kaf madah !

English Translation

“He who denies God is considered an infidel by the conventional cleric; but he who denies his own Self (Khudi) is a far greater infidel in my sight!”

“The former was hasty in denying the Divine Existence; but the latter’s way is ignorant, full of delusion, tyrannical, and foolish!”

“Hold firmly to the path of absolute sincerity,and purify your soul from the fear of kings and wealthy lords!”

“Never abandon justice, whether in anger or in pleasure; and never lose moderation, whether in poverty or in absolute wealth!”

Urdu

تشریح: اقبال خودی کی اہمیت بیان کرتے ہوئے ایک چونکا دینے والا نکتہ پیش کرتے ہیں کہ روایتی مولوی کے نزدیک خدا کا انکار کرنے والا کافر ہے، لیکن میرے نزدیک جو شخص اپنی خودی، اپنی غیرت اور اپنی صلاحیتوں کا انکار کرتا ہے وہ اس سے بھی بڑا کافر ہے۔ خدا کا منکر تو نادانی میں جلد بازی کا شکار ہوا، مگر اپنی خودی کا منکر تو سراسر جاہل، ظالم اور وہم کا شکار ہے۔ وہ اپنے بیٹے کو نصیحت کرتے ہیں کہ ہمیشہ اپنے عمل میں اخلاص پیدا کرو، اور دنیا کے کسی بادشاہ، سلطان یا امیر کا خوف دل سے نکال دو۔ جب غصے میں ہو یا خوشی میں، انصاف (عدل) کا دامن کبھی نہ چھوڑو، اور زندگی میں خواہ غریبی (فقر) ہو یا امیری (غنا)، ہمیشہ میانہ روی اور اعتدال اختیار کرو۔

Roman Urdu

Iqbal khudi ki ahemmiyat bayan karte hue ek chonka dene wala nukta pesh karte hain ke riwayati molvi ke nazdeik Khuda ka inkar karne wala kafir hai, lekin mere nazdeik jo shakhs apni khudi, apni ghairat aur apni salahiyaton ka inkar karta hai wo us se bhi bada kafir hai. Khuda ka munkir to nadani mein jald-bazi ka shikar hua, magar apni khudi ka munkir to sarasar jaahil, zaalim aur wahm ka shikar hai. Wo apne bete ko nasihat karte hain ke hameisha apne amal mein ikhlaas paida karo, aur dunya ke kisi badshah, sultan ya ameer ka khauf dil se nikal do. Jab ghosse mein ho ya khushi mein, insaf (adl) ka daaman kabhi na chhoro, aur zindagi mein khwah ghareebi (faqr) ho ya ameiri (ghina), hameisha miyana-ravi aur aitadaal ikhtiyar karo.

حکم دشوار است ؟ تاویلے مجو جز بقلبِ خویش قندیلے مجو !

حفظِ جاں ہا عالمِ بالا مقصود حفظِ تن با ضبطِ نفس اندر شباب !

حاکمی در پست و بالا جز بحفظِ جان و تن ناید بدست !

لذتِ سیر است مقصودِ سفر بر آشیاں داری نگہ میر مپر !

Roman Urdu)

Hukm dushwar ast ? taweiley majoo

Juz ba-qalb-e-khoish qandeiley majoo !

Hifz-e-jaan-ha aalam-e-baala maqsod / Hifz-e-tan ba zabt-e-nafs andar shabaab !

Hakimi dar past o baala / Juz ba-hifz-e-jaan o tan naayed ba-dast!

Lazzat-e-seir ast maqsod-e-safar

Bar aashiyan daari nigah meir mapar !

English Translation

“If a divine commandment seems difficult to practice, do not seek cheap excuses or reinterpretations; seek no light or lamp other than your own pure heart!”

“The protection of souls belongs to the celestial realm through continuous remembrance,while the protection of the body is achieved through self-control in youth!”

“Sovereignty over the lower and higher worlds; cannot be achieved without preserving both the soul and the body!”

“The true purpose of a journey is to experience the joy of continuous flight; if your eyes remain fixed upon the nest, then do not fly at all!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ اگر دین کا کوئی حکم تمہیں اپنی مصلحت کی وجہ سے مشکل نظر آئے، تو اس میں تبدیلیاں اور جھوٹی تاویلیں مت ڈھونڈو، بلکہ اپنے دل کو صاف کرو اور اسی کے نور سے رہنمائی حاصل کرو۔ روح کی حفاظت مسلسل ذکر و فکر سے ہوتی ہے اور جسم کی حفاظت جوانی میں اپنے نفس پر قابو پانے (ضبطِ نفس) سے ہوتی ہے۔ دنیا اور آخرت دونوں جہانوں میں حکمرانی اور سرداری تب تک حاصل نہیں ہو سکتی جب تک انسان اپنی روح اور جسم دونوں کو پاک نہ رکھے۔ زندگی کے اس سفر کا اصل مقصد مسلسل حرکت اور پرواز کی لذت حاصل کرنا ہے؛ اگر تمہاری نظر ہر وقت آرام دہ آشیانے پر ہی جمی رہے گی تو تم کبھی اونچی اڑان نہیں اڑ سکو گے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke agar dein ka koi hukm tumhen apni maslahat ki wajah se mushkil nazar aaye, to us mein tabdeeliyan aur jhooti taweilein mat dhoondo, balkeh apne dil ko saaf karo aur usi ke noor se rehnumai haasil karo. Rooh ki hifz musalsal zikr wa fikr se hoti hai aur jism ki hifz jawaani mein apne nafs par qaboo paane (zabt-e-nafs) se hoti hai. Dunya aur aakhirat donon jahanon mein hukmraani aur sardari tab tak haasil nahi ho sakti jab tak insan apni rooh aur jism donon ko paak na rakhe. Zindagi ke is safar ka asl maqsad musalsal harakat aur parwaaz ki lazzat haasil karna hai; agar tumhari nazar har waqt aaram-deh aashiyane par hi jami rahe gi to tum kabhi oonchi udaan nahi ud sako ge.

ماہ گردد تا شود صاحب مقام سیرِ آدم را مقام آمد حرام !

زندگی جز لذتِ پرواز نیست آشیاں با فطرتِ او ساز نیست !

رزقِ زاغ و کرگس اندر خاکِ گور رزقِ بازاں در سوادِ ماہ و ہور !

دینِ کوہ با پشیز سردین صدقِ مقال، اکلِ حلال !

Roman Urdu)

Mah gardad ta shavad sahib-maqaam

Seir-e-aadam ra maqaam aamed haram !

Zindagi juz lazzat-e-parwaaz neist

Aashiyan ba fitrat-e-o saaz neist !

Rizq-e-zagh o kargas andar khak-e-goor

Rizq-e-bazan dar sawad-e-mah o hoor!

Dein-e-koh ba pashiz-e-sar-e-dein

Sidq-e-maqaal, akl-e-halaal !

English Translation

“The moon revolves continuously so that it may reach its full station (the full moon); but for the spiritual journey of man, staying at one station is forbidden!”

“Life is nothing but the pure ecstasy of soaring high; a stationary nest is not compatible with its dynamic nature!”

“The sustenance of crows and vultures lies in the dust of the graves (decaying flesh); while the sustenance of falcons lies in the vast expanses of the moon and the sun!”

“The secret foundation of Faith consists of two supreme principles: truthfulness in speech, and the consumption of pure, lawful sustenance!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ چاند اس لیے مسلسل چکر کاٹتا ہے تاکہ وہ چودھویں کا چاند بن کر اپنا مقام پا سکے، لیکن انسان کے لیے کسی ایک جگہ رک جانا یا مطمئن ہو کر بیٹھ جانا حرام ہے، اسے آگے ہی آگے بڑھنا ہے۔ زندگی کا اصل نام ہی بلند پروازی کی لذت ہے، ایک جگہ گھر بنا کر بیٹھ جانا انسان کی انقلابی فطرت کے خلاف ہے۔ وہ نوجوانوں کو شاہین بننے کی ترغیب دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ کوے اور گدھ کا رزق زمین کی مٹی اور مردار میں ہوتا ہے، جبکہ شاہینوں کا رزق چاند اور سورج کی بلندیوں میں ہوتا ہے، یعنی وہ اپنی محنت سے رزق پاتے ہیں۔ دین کا سب سے بڑا راز اور بنیاد دو چیزیں ہیں: ہمیشہ سچ بولنا (صدقِ مقال) اور ہمیشہ حلال روزی کمانا (اکلِ حلال)۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke chaand is liye musalsal chakkar kaatta hai taka wo chaudhwein ka chaand ban kar apna maqaam pa sake, lekin insan ke liye kisi ek jagah ruk jana ya mutma’in ho kar baith jana haram hai, use aage hi aage barhna hai. Zindagi ka asl naam hi buland parwaazi ki lazzat hai, ek jagah ghar bana kar baith jana insan ki inqilabi fitrat ke khilaf hai. Wo naujawanon ko shahin banne ki targeeb dete hue kehte hain ke kowe aur gadh ka rizq zameen ki mitti aur murdar mein hota hai, jabke shahinon ka rizq chaand aur suraj ki bulandiyon mein hota hai, yani wo apni mehnat se rizq paate hain. Dein ka sab se bada raaz aur buniyaad do cheezein hain: hameisha sach bolna (sidq-e-maqaal) aur hameisha halaal rozi kamana (akl-e-halaal).

خلوت و جلوت تماشائے جمال در رہِ دیں سخت چوں الماس زی !

دل بحق بربند و بے وسواس زی سرے از اسرارِ دین برگویمت !

داستانی از مظفر گویمت اندر اخلاصِ عمل فردِ فرید !

پادشاہے با مقامِ پیش ادا سے چو فرزنداں عزیز سخت کش !

Roman Urdu)

Khalwat o jalwat tamashaye jamāl

Dar rah-e-dein sakht chon almaas zi !

Dil ba-haq bar-band o be-waswaas zi

Sirray az asrar-e-dein bargooyam-at !

Daastani az Muzaffar gooyam-at

Andar ikhlaas-e-amal fard-e-fareid !

Padshaahay ba maqaam-e-peish-ada

Say cho farzandan azeiz sakht-kas !

English Translation

“Whether in solitude or in public, keep your gaze fixed upon the Divine Beauty; and stand as firm as a diamond on the path of Faith!”

“Bind your heart solely to God and live completely free of doubts; let me reveal to you one of the deep secrets of Faith!”

“Let me tell you a historic tale of Sultan Muzaffar, who was a unique and unparalleled individual in the sincerity of his actions!”

“He was a king of elevated spiritual standing, who possessed a hardworking horse that he loved as dearly as his own children!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ انسان اکیلا ہو (خلوت) یا محفل میں ہو (جلوت)، اس کا دل ہمیشہ اللہ کی یاد اور اس کے جلووں میں مگن رہنا چاہیے، اور دین کے راستے پر ہیرے (الماس) کی طرح سخت اور مضبوط بن کر کھڑا ہونا چاہیے۔ اپنا دل صرف اللہ سے لگاؤ اور تمام وسوسوں سے آزاد ہو جاؤ۔ اب اقبال تقویٰ اور اخلاص کا ایک گہرا راز سمجھانے کے لیے مالوہ کے مشہور نیک بادشاہ سلطان مظفر شاہ کی حکایت شروع کرتے ہیں، جو اپنے نیک اعمال اور خلوص میں اپنی مثال آپ تھا۔ اس بادشاہ کے پاس ایک نہایت اعلیٰ، محنتی اور وفادار گھوڑا تھا، جسے وہ اپنے بیٹوں کی طرح عزیز رکھتا تھا اور وہ گھوڑا جنگوں میں ہمیشہ اپنے مالک کا وفادار رہا۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke insan akela ho (khalwat) ya mehfil mein ho (jalwat), us ka dil hameisha Allah ki yaad aur us ke jilwon mein magan rehna chahiye, aur dein ke raaste par heire (almaas) ki tarah sakht aur mazboot ban kar khara hona chahiye. Apna dil sirf Allah se lagao aur tamam waswason se aazaad ho jao. Ab Iqbal taqwa aur ikhlaas ka ek gehra raaz samjhaane ke liye Malwah ke mashhoor neik badshah Sultan Muzaffar Shah ki hikayat shuru karte hain, jo apne neik amaal aur khuloos mein apni misal aap tha. Is badshah ke paas ek nihayat aali, mehnati aur wafadar ghoora tha, jise wo apne beton ki tarah azeiz rakhta tha aur wo ghoora jangon mein hameisha apne maalik ka wafadar raha.

چوں صاحبِ خود درستیز سبزل رنگی از نجیبانِ عرب باوفا، بے عیب ، پاک اندر نسب !

مردِ مومن را عزیز اے نکتہ رس چیسٹ جز قرآن و شمشیر و فرس ؟

من چہ گویم وصفِ آں خیر الجیاد وروے آبہار نے چو باد !

روزِ بیجا از نظر آمادہ تر تند بارے طائفِ کوہ ز کمر !

Roman Urdu)

Chon sahib-e-khud dar steiz sabz-rangi

Az najeeban-e-Arab ba-wafa, be-aib, paak andar nasab !

Mard-e-momin ra azeiz aey nukta-ras

Cheist juz Quran o shamsheer o faras ?

Man che gooyam wasf-e-aan khair-ul-jiyad

Wa roo-ye-aab-ha-ye ne cho baad !

Roz-e-beija az nazar aamada-tar

Tund-baaray ta’if-e-koh za kamar !

English Translation

“Like its master, it was relentless in battle; a noble steed of Arab lineage, completely loyal, flawless, and pure in breed!”

“O perceptive one! What else is dear to a true Momin, except the Holy Quran, the sword, and a faithful horse?”

“How can I fully describe the qualities of that finest of horses? It could pass over the surfaces of waters swiftly like the wind!”

“On the day of battle, it was faster than the human gaze; leaping across mountains and valleys like a sudden tempest!”

Urdu

تشریح: سلطان کا وہ گھوڑا اپنے مالک کی طرح میدانِ جنگ میں سخت کوش تھا۔ وہ نجیب اور اصیل عربی نسل کا گھوڑا تھا، جو نہایت باوفا، بے عیب اور پاک نسب تھا۔ اقبال یہاں ایک عمومی اصول بتاتے ہیں کہ اے باریک بین نوجوان! ایک سچے مردِ مومن کو زندگی میں تین ہی چیزیں سب سے زیادہ عزیز ہوتی ہیں: قرآن پاک (ہدایت کے لیے)، تلوار (حق کی سربلندی کے لیے) اور گھوڑا (جہاد کے لیے)۔ اقبال کہتے ہیں کہ میں اس بہترین گھوڑے کی کیا تعریف کروں، وہ پانی کے اوپر سے بھی ہوا کی طرح گزر جاتا تھا اور جنگ کے دن اس کی رفتار انسان کی نظر سے بھی تیز ہوتی تھی، وہ پہاڑوں کی گھاٹیوں کو منٹوں میں عبور کر لیتا تھا۔

Roman Urdu

Sultan ka wo ghoora apne maalik ki tarah maidan-e-jang mein sakht-kosh tha. Wo najeeb aur aseel Arabi nasl ka ghoora tha, jo nihayat ba-wafa, be-aib aur paak nasab tha. Iqbal yahan ek umoomi usool batate hain ke aey bareek-been naujawan! Ek sacche mard-e-momin ko zindagi mein teen hi cheezein sab se zyada azeiz hoti hain: Quran Paak (hidayat ke liye), talwar (haq ki sar-bulandi ke liye) aur ghoora (jihad ke liye). Iqbal kehte hain ke mein is behtarein ghoore ki kya tareef karoon, wo paani ke oopar se bhi hawa ki tarah guzar jata tha aur jang ke din us ki raftaar insan ki nazar se bhi teiz hoti thi, wo paharon ki ghaatiyon ko minton mein aboor kar leta tha.

درتگِ او فتنہ ہائے رستخیز سنگ از ضربِ سُم او ریز ریز !

روزے آں حیواں جو انساں ارجمند گشت از دردِ شکم زار و نژند !

کرد بیطارے علاجش از شراب اسب شد رادار باند از پیچ و تاب !

شاہِ حق میں دیگر آں یکراں نخواست شرعِ تقویٰ از طریقِ ماجد است !

اے ترا بخشد خدا قلب و جگر طاعتِ مردِ مسلمانے نگر !

Roman Urdu)

Dar tag-e-o fitna-ha-ye rastakhiz / Sang az zarb-e-sum-e-o reiz reiz !

Rozay aan haiwan cho insan-e-arjumand / Gasht az dard-e-shikam zaar o nazhand !

Kard baitaray ilaj-ash az sharab / Asb shud raadaar baand az peich o taab !

Shah-e-haq-been deigar aan yakraan nakhwast / Shar-e-taqwa az tareeq-e-maajid ast!

Aey tura bakhshad Khuda qalb o jigar / Ta’at-e-mard-e-musalmane nigar !

English Translation

“In its lightning speed lay the storms of resurrection; and solid stones would shatter into pieces by the strike of its hooves!”

“One day, that noble animal, which was as precious as a human being, became extremely weak and miserable due to severe belly pain!”

“An animal doctor treated it by administering wine, and the horse was finally relieved of its painful twisting and agony!”

“However, that God-fearing, truth-seeing King never rode that horse again; for the path of true piety is distinct from common allowances!”

“O young man! May God bless you with a living heart and courage; behold the majestic obedience of a true Muslim!”

Urdu

تشریح: اس گھوڑے کی دوڑ میں قیامت کا جلال تھا اور اس کے سموں کی ضرب سے پتھر بھی ریزہ ریزہ ہو جاتے تھے۔ لیکن ایک دن وہ پُر وقار جانور پیٹ کے شدید درد کی وجہ سے تڑپنے لگا اور نڈھال ہو گیا۔ جانوروں کے ایک معالج (بیطار) نے اس کا علاج کرنے کے لیے اسے دوا کے طور پر شراب پلا دی، جس سے گھوڑے کا درد تو ٹھیک ہو گیا اور وہ تندرست ہو گیا، لیکن جب حق پرست بادشاہ سلطان مظفر کو معلوم ہوا کہ گھوڑے کو شراب پلائی گئی ہے، تو اس نے تقویٰ کی بنیاد پر اس پیارے گھوڑے پر دوبارہ سواری کرنے سے انکار کر دیا، کیونکہ شراب ناپاک ہے۔ اقبال نوجوانوں سے کہتے ہیں کہ اللہ تمہیں بیدار دل اور بصیرت عطا کرے، ذرا ایک سچے مسلمان کے تقویٰ اور خدا کی اطاعت کا معیار تو دیکھو کہ اس نے ایک ناپاک چیز کے استعمال کی وجہ سے اپنی سب سے پسندیدہ سواری چھوڑ دی۔

Roman Urdu

Is ghoore ki dour mein qiyamat ka jalal tha aur us ke sumon ki zarb se patthar bhi reiz reiz ho jate the. Lekin ek din wo pur-waqar jaanwar peit ke shadeed dard ki wajah se tarapne laga aur nidhaal ho gya. Jaanwaron ke ek moalij (baitar) ne us ka ilaj karne ke liye use dawa ke tor par sharab pila di, jis se ghoore ka dard to theek ho gya aur wo tanduroost ho gya, lekin jab haq-parast badshah Sultan Muzaffar ko maloom hua ke ghoore ko sharab pilayi gayi hai, to us ne taqwa ki buniyaad par is pyare ghoore par dobara sawari karne se inkar kar diya, kyunke sharab napaak hai. Iqbal naujawanon se kehte hain ke Allah tumhen bidaar dil aur baseerat ata kare, zara ek sacche musalman ke taqwa aur Khuda ki ita’at ka miyaar to dekho ke us ne ek napaak cheez ke istemal ki wajah se apni sab se pasandeeda sawari chhor di.

دیں سراپا سوختن اندر طلب انتہایش عشق و آغازش ادب !

آبروئے گل ز رنگ و بوئے اوست بے ادب بے رنگ و بو، بے آبرو ست !

نوجوانی را چو بینم بے ادب روزِ من تاریک می گردد چوشب !

تاب و تب در سینہ افزاید مرا یادِ عہدِ مصطفیٰ آید مرا !

Roman Urdu)

Dein sarapa sokhtan andar talab

Intahaye-ash ishq o aagaz-ash adab !

Aabru-ye-gul za rang o boo-ye-o-st

Be-adab be-rang o boo, be-aabru-st !

Naujawani ra cho beenam be-adab

Roz-e-man tareek mi-gardad cho shab !

Tab o tab dar seina afzayed mara

Yaad-e-ahd-e-Mustafa aayed mara!

English Translation

“Religion is nothing but burning entirely in the search for the Divine; its ultimate culmination is absolute Love, and its very beginning is Adab (Respect/Decorum)!”

“The honor and worth of a rose exist because of its vibrant color and fragrance; an discourteous person is like a flower without color, fragrance, or dignity!”

“Whenever I witness a young person who is devoid of manners and respect, my bright day turns as dark as a bleak night!”

“The agonizing pain increases inside my chest; and I am deeply reminded of the blessed era of the Prophet Muhammad (PBUH)!”

Urdu

تشریح: اقبال دینِ اسلام کی سب سے جامع تعریف پیش کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ دین خدا کی جستجو اور طلب میں اپنے پورے وجود کو مستانہ وار جلانے کا نام ہے۔ اس دین کا پہلا قدم ‘ادب’ ہے اور اس کا آخری مقام ‘عشقِ الٰہی’ ہے۔ وہ مثال دیتے ہیں کہ پھول کی عزت اس کے رنگ اور خوشبو سے ہوتی ہے، اسی طرح جو انسان تمیز اور ادب سے محروم ہو، وہ معاشرے میں بے رنگ، بے خوشبو اور بے عزت ہو کر رہ جاتا ہے۔ اقبال نوجوانوں کو نصیحت کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جب بھی میں کسی نوجوان کو بدتمیز یا بے ادب دیکھتا ہوں، تو میرا دل دکھ سے بھر جاتا ہے اور میرا روشن دن اندھیری رات کی طرح سیاہ ہو جاتا ہے۔ اس بے ادبی کو دیکھ کر میرے سینے کی تڑپ بڑھ جاتی ہے اور مجھے رسول پاک ﷺ کا وہ دور یاد آتا ہے جب صحابہ اکرام آپ ﷺ کی محفل میں ادب کا مجسمہ بن کر بیٹھتے تھے۔

Roman Urdu

Iqbal dein-e-Islam ki sab se jaame tareef pesh karte hue farmate hain ke dein Khuda ki justajoo aur talab mein apne poore wajood ko mastaana-war jalane ka naam hai. Is dein ka pehla qadam ‘adab’ hai aur us ka aakhri maqaam ‘ishq-e-Ilahi’ hai. Wo misal dete hain ke phool ki izzat us ke rang aur khushboo se hoti hai, usi tarah jo insan tameez aur adab se mahroom ho, wo maashre mein be-rang, be-khushboo aur be-izzat ho kar reh jata hai. Iqbal naujawanon ko nasihat karte hue kehte hain ke jab bhi mein kisi naujawan ko bad-tameez ya be-adab dekhta hon, to mera dil dukh se bhar jata hai aur mera roshan din andheiri raat ki tarah siyah ho jata. Is be-adabi ko dekh kar mere seine ki tarap barh jati hai aur mujhe Rasool Paak (PBUH) ka wo dor yaad aata hai jab Sahaba Ikram aap ki mehfil mein adab ka mujassma ban kar baiwthe the.

از زمانِ خود پشیماں می شوم در قرونِ رفتہ پنہاں می شوم !

سترِ زن یا زوج یا خاکِ لید سترِ مرداں حفظِ خویش از یارِ بد !

حرفِ بد را بر لب آوردن خطاست کافر و مومن ہمہ خلقِ خداست !

آدمیت احترامِ آدمی باخبر شو از مقامِ آدمی !

Roman Urdu)

Az zaman-e-khud pashemaan mi-shavam / Dar quroon-e-rafta pinhaan mi-shavam !

Sitr-e-zan ya zowj ya khak-e-leid / Sitr-e-mardan hifz-e-khoish az yaar-e-bad !

Harf-e-bad ra bar lab aawardan khata-st / Kafir o momin hama khalq-e-Khuda-st !

Aadmiyat ihtiraam-e-aadmi / Ba-khabar sho az maqaam-e-aadmi !

English Translation

“I become deeply disappointed with my own contemporary era, and I wish to hide myself within the golden centuries of the past!”

“The modesty of a woman is her veil or her home; but the true veil and protection of men lies in guarding themselves against evil company!”

“To bring harsh or abusive words upon the lips is a grave sin; for whether a person is an infidel or a believer, all are the creations of Almighty God!”

“True humanity consists of respecting another human being; therefore, awaken and become aware of the exalted status of Mankind!”

Urdu

تشریح: اقبال اپنے دور کے نوجوانوں کی بے راہ روی پر افسوس کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ میں اپنے زمانے کے حالات سے مایوس ہو کر ماضی کے ان سنہری زمانوں (قرونِ رفتہ) کی یادوں میں چھپ جاتا ہوں جہاں اخلاق کا دور دورہ تھا۔ وہ مردوں کے لیے اخلاقیات کا ایک بڑا اصول بیان کرتے ہیں کہ عورت کا پردہ تو اس کی چادر اور چار دیواری ہے، لیکن مردوں کا اصل پردہ اور حفاظت یہ ہے کہ وہ خود کو برے دوستوں اور بری صحبت (یارِ بد) سے بچا کر رکھیں۔ وہ اسلام کی وسعتِ قلبی کا درس دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ کسی کے لیے بھی اپنی زبان سے برا لفظ یا گالی نکالنا بہت بڑی خطا ہے، کیونکہ انسان خواہ کافر ہو یا مومن، سب اللہ ہی کی پیدا کی ہوئی مخلوق ہیں۔ انسانیت کا اصل نام ہی دوسرے انسان کی عزت اور احترام کرنا ہے؛ اے نوجوان! تجھے انسان کے اس عظیم اور بلند مرتبے سے باخبر ہونا چاہیے۔

Roman Urdu

Iqbal apne dor ke naujawanon ki be-rah-ravi par afsoos karte hue kehte hain ke mein apne zamane ke haalaat se mayoos ho kar maazi ke un sunheri zamanon (quroon-e-rafta) ki yaadon mein chup jata hon jahan akhlaq ka dor-dora tha. Wo mardon ke liye akhlaqiyat ka ek bada usool bayan karte hain ke aurat ka parda to us ki chadar aur char-diwari hai, lekin mardon ka asl parda aur hifz ye hai ke wo khud ko bure doston aur buri sohbat (yaar-e-bad) se bacha kar rakhein. Wo Islam ki wusat-e-qalbi ka dars dete hue kehte hain ke kisi ke liye bhi apni zabaan se bura lafz ya gaali nikalna bahut badi khata hai, kyunke insan khwah kafir ho ya momin, sab Allah hi ki paida ki hui makhlooq hain. Insaniyat ka asl naam hi doosre insan ki izzat aur ihtiraam karna hai; aey naujawan! Tujhe insan ke is azeem aur buland martabe se ba-khabar hona chahiye.

آدمی از ربط و ضبطِ تن بجاست آدمی تن بر طریقِ دوستی گامے بزن !

بندۂ عشق از خدا گیرد طریق می شود کافر و مومن شفیق !

کفر و دیں را گیر پہنائے دل دل اگر بگریزد از دل ، وائے دل !

گرچہ دل زندانیِ آب و گل است ایں ہمہ آفاق آفاقِ دل است !

Roman Urdu)

Aadmi az rabt o zabt-e-tan ba-jaast / Aadmi tan bar tareeq-e-dosti gaamay bazan !

Banda-e-ishq az Khuda geerad tareeq / Mi shavad kafir o momin shafeeq !

Kufr o dein ra geir pahnaaye dil / Dil agar bagreizad az dil, waaye dil !

Gar-cheh dil zindani-e-aab o gil ast / Een hama aafaag aafaag-e-dil ast!

English Translation

“A human being functions through the balance and discipline of the body; therefore, O man, take steps on the path of universal friendship!”

“The servant of true Divine Love adopts the very attributes of God; and thus, he becomes compassionate and kind toward both the denier and the believer!”

“Accommodate the entire spectrum of faith and disbelief within the vastness of your heart; if a heart flees from another heart, then alas upon that wretched heart!”

“Although the physical heart appears to be a prisoner within this body of clay and water; in reality, this entire boundless universe is contained inside the horizons of the heart!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال اس آخری حصے میں انسانی وجود اور دل کی عظمت کا فکری خلاصہ پیش کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ انسان کا مادی وجود جسم کے نظم و ضبط سے قائم ہے، اس لیے اے انسان! تو دنیا میں سب کے ساتھ محبت اور دوستی کا رویہ اختیار کر۔ جو شخص اللہ کی محبت کا سچا غلام (بندۂ عشق) بن جاتا ہے، وہ خدا کی صفتِ رحمانیت کو اپنا لیتا ہے، پھر وہ کافر ہو یا مومن، سب کے لیے سراپا شفقت اور مہربان بن جاتا ہے۔ اپنے دل کو اتنا وسیع اور بڑا کرو کہ اس میں کفر اور دین دونوں کے انسانوں کے لیے جگہ ہو (یعنی کسی سے ذاتی نفرت نہ ہو)؛ اگر ایک انسان کا دل دوسرے انسان کے دل سے نفرت کر کے بھاگنے لگے، تو ایسے دل پر افسوس ہے۔ اگرچہ بظاہر یہ دل مٹی اور پانی (آب و گل) کے بنے ہوئے جسم کے اندر ایک قیدی کی طرح نظر آتا ہے، مگر حقیقت یہ ہے کہ یہ پوری کائنات اور اس کے سارے آسمان (آفاق) اس چھوٹے سے دل کی وسعتوں کے اندر سمائے ہوئے ہیں۔ دل ہی اصل کائنات ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal is aakhri hisse mein insani wajood aur dil ki azmat ka fikri khulasa pesh karte hue farmate hain ke insan ka maadi wajood jism ke nazm o zabt se qaim hai, is liye aey insan! Tu dunya mein sab ke sath mohabbat aur dosti ka rawayya ikhtiyar kar. Jo shakhs Allah ki mohabbat ka sacha ghulam (banda-e-ishq) ban jata hai, wo Khuda ki sifat-e-rahmaniyat ko apna leta hai, phir wo kafir ho ya momin, sab ke liye sarapa shafqat aur meharban ban jata hai. Apne dil ko itna biofuel aur bada karo ke us mein kufr aur dein donon ke insanon ke liye jagah ho (yani kisi se zaati nafrat na ho); agar ek insan ka dil doosre insan ka dil se nafrat kar ke bhaagne lage, to aise dil par afsoos hai. Agar-cheh bizaahir ye dil mitti aur paani (aab o gil) ke bane hue jism ke andar ek qaidi ki tarah nazar aata hai, magar haqeeqat ye hai ke ye poori kainat aur us ke saare aasmaan (aafaag) is chhotay se dil ki wusaton ke andar samaye hue hain. Dil hi asl kainat hai.

گرچہ باشی از خداوندانِ دہ فقر را از کف مدہ از کف مدہ !

سوزِ او خوابیدہ در جانِ تو ہست ایں کہن مے از نیاگانِ تو ہست !

در جہاں جز دردِ دل ساماں مخواہ نعمت از حق خواہ و از سلطاں مخواہ !

اے بسا مردِ حق اندیش و بصیر می شود از کثرتِ نعمت ضریر !

Roman Urdu)

Gar-cheh baashi az khawandangan-e-deh

Faqr ra az kaf madah, az kaf madah !

Soz-e-o khwabeeda dar jaan-e-tu hast

Een kuhan may az niyagan-e-tu hast !

Dar jahan juz dard-e-dil saamaan makhwaah

Ne’mat az Haq khwaah o az sultan makhwaah !

Aey basa mard-e-haq-andeesh o baseer

Mi-shavad az kasrat-e-ne’mat zareer !

English Translation

“Even if you become the master of many lands and wealthy estates;,never let the spirit of spiritual poverty (Faqr) slip from your hands!”

“The fiery passion of this Faqr lies dormant within your soul; this is an ancient wine inherited from your noble ancestors!”

“In this material world, desire no asset other than a feeling heart; seek every blessing from God alone, and never beg from worldly rulers!”

“Beware, for many individuals of righteous thought and deep vision; have been rendered completely blind by the abundance of worldly wealth!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال جاگیردارانہ نظام اور مادہ پرستی کی نفی کرتے ہوئے اپنے فرزند اور امت کے نوجوانوں سے فرماتے ہیں کہ زندگی میں اگر تم بڑی دولت، زمینوں اور دیہاتوں کے مالک (خداوندانِ دہ) بھی بن جاؤ، تب بھی مومنانہ سادگی، غیرت اور درویشی (فقر) کا دامن کبھی ہاتھ سے نہ چھوڑنا۔ اس فقر کی تڑپ اور چمک تمہاری روح کے اندر موجود ہے کیونکہ یہ تمہارے بزرگوں اور اسلاف کی چھوڑی ہوئی وہ پرانی شراب ہے جس کا مزاج عارفانہ تھا۔ دنیا کی اس فانی محفل میں دل کے درد اور انسانی ہمدردی کے سوا کسی اور اثاثے کی تمنا نہ کرو۔ ہمیشہ عزتِ نفس کے ساتھ نعمت کا سوال اللہ کی ذات سے کرو، وقت کے جابر حاکموں اور بادشاہوں کے سامنے ہاتھ مت پھیلاؤ۔ یاد رکھو، تاریخ میں ایسے کئی لوگ گزرے ہیں جو بڑے عقل مند اور صاحبِ بصیرت تھے، مگر دولت کی فراوانی نے ان سے سوچنے سمجھنے کی طاقت چھین لی اور انہیں باطنی طور پر اندھا (ضریر) کر دیا۔

Roman Urdu

Allama Iqbal jagirdarana nizaam aur maada-parasti ki nafi karte hue apne farzand aur ummat ke naujawanon se farmate hain ke zindagi mein agar tum badi doulat, zameenon aur deihaton ke maalik (khawandangan-e-deh) bhi ban jao, tab bhi mominana saadgi, ghairat aur darweishi (faqr) ka daaman kabhi haath se na chhorna. Is faqr ki tarap aur chamak tumhari rooh ke andar maujood hai kyunke ye tumhare buzurgon aur aslaaf ki chhori hui wo purani sharab hai jis ka mizaj aarifana tha. Dunya ki is faani mehfil mein dil ke dard aur insani hamdard-e ke siwa kisi aur asaase ki tamanna na karo. Hameisha izzat-e-nafs ke sath ne’mat ka sawal Allah ki zaat se karo, waqt ke jaabir haakimon aur badshahon ke saamne haath mat pheilao. Yaad rakho, tareekh mein aise kai log guzre hain jo bade aql-mand aur sahib-e-baseerat the, magar doulat ki frawani ne un se sochne samajhne ki taqat chein li aur unhen baatni tor par andha (zareer) kar diya.

کثرتِ نعمت گداز از دل برد ناز می آرد نیاز از دل برد !

سالہا اندر جہاں گردیدہ ام نم بچشمِ منعماں کم دیدہ ام !

من فدائے آنکہ درویشانہ زیست وائے آں کہ از خدا بیگانہ زیست !

در مسلماں مجو آں رنگ و بو آں یقیں، آں رنگ و بو ، آں ذوق و شوق !

Roman Urdu)

Kasrat-e-ne’mat gadaaz az dil barad

Naaz mi-aared niyaaz az dil barad !

Saal-ha andar jahan gardeeda-am

Nam ba-chashm-e-mun’imaan kam deida-am !

Man fada-ye-aan ke darweishana zeist

Waaye aan ke az Khuda beigana zeist !

Dar Musalmanan majoo aan rang o boo

Aan yaqeen, aan rang o boo, aan zouq o shauq !

English Translation

“An excess of worldly luxuries strips away all tenderness from the heart; it breeds arrogant pride and destroys humble devotion!”

“For long years I have travelled and wandered throughout this world; but I have rarely witnessed the tear of empathy in the eyes of the wealthy!”

“I sacrifice myself for the one who lived a simple, dervish-like life; and alas for the one who spent his days completely alienated from God!”

“Do not look for that old spiritual grandeur and scent in today’s Muslims; that absolute conviction, that pristine aura, and that ecstatic passion are gone!”

Urdu

تشریح: اقبال مادی آسائشوں کے نفسیاتی نقصان کا ذکر کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جب دولت حد سے زیادہ بڑھ جائے تو وہ دل سے نرمی اور گداز کو ختم کر دیتی ہے۔ اس سے انسان کے اندر تکبر (ناز) پیدا ہوتا ہے اور عاجزی (نیاز) رخصت ہو جاتی ہے۔ وہ اپنے ذاتی مشاہدے کی بنیاد پر کہتے ہیں کہ میں نے برسوں دنیا کی خاک چھانی ہے اور امیروں کی بستیوں کا دورہ کیا ہے، مگر میں نے دولت مندوں (منعماں) کی آنکھوں میں انسانیت کے لیے یا خوفِ خدا سے نم اور آنسو بہت کم دیکھے ہیں۔ میں تو اس انسان کے اچھوتے کردار پر قربان جاؤں جو دنیا میں رہتے ہوئے بھی درویشوں کی طرح سادہ زندگی گزارتا ہے، اور افسوس ہے اس شخص پر جو خدا کی یاد سے غافل اور بیگانہ ہو کر جیتا ہے۔ آج کے روایتی مسلمانوں میں ماضی کا وہ باطنی رنگ و بو، پختہ یقین اور سچا ذوق و شوق تلاش کرنا فضول ہے، کیونکہ وہ اخلاقی طور پر کھوکھلے ہو چکے ہیں۔

Roman Urdu

Iqbal maadi aasai-shon ke nafsiati nuqsaan ka zikr karte hue kehte hain ke jab doulat hadd se zyada barh jaye to wo dil se narmi aur gadaaz ko khatam kar deti hai. Is se insan ke andar takabbur (naaz) paida hota hai aur aajzi (niyaaz) rukhsat ho jati hai. Wo apne zaati mushahide ki buniyaad par kehte hain ke mein ne barson dunya ki khaak chaani hai aur ameiron ki bastiyon ka doura kiya hai, magar mein ne doulat-mandon (mun’imaan) ki aankhon mein insaniyat ke liye ya khauf-e-Khuda se nam aur aanso bahut kam dekhe hain. Mein to is insan ke achwte kirdar par qurban jaoon jo dunya mein rehte hue bhi darweishon ki tarah saada zindagi guzarata hai, aur afsoos hai is shakhs pir jo Khuda ki yaad se ghafil aur beigana ho kar jeeta hai. Aaj ke riwayati musalmanon mein maazi ka wo baatni rang o boo, pukhta yaqeen aur sacha zouq o shauq talash karna fazool hai, kyunke wo akhlaqi tor par khokhlay ho chuke hain.

عالماں از علمِ قرآن بے نیاز صوفیاں درندہ گرگ و مو دراز !

گرچہ اندر خانقاہاں ہائے و ہوست کو جوانمردے کہ صہیبا در کدوست !

ہم مسلماں افرنگی تاب چشماں چشمۂ کوثر بجویند از سراب !

بے خبر از سرِ دین اند ایں ہمہ اہلِ کیں اند اہلِ کیں اند ایں ہمہ !

Roman Urdu)

Aalimaan az ilm-e-Quran be-niyaaz

Sofiyaan darinda gurg o moo-daraaz !

Gar-cheh andar khanqahan haaye o hoost

Ko jawanmarde ke suhba dar kadoost !

Ham Musalmanan-e-Afrangi-taab chashmaan

Chashma-e-Kauthar bajoyand az saraab !

Be-khabar az sirr-e-dein and een hama

Ahl-e-keen and, ahl-e-keen and een hama !

English Translation

“The religious scholars are entirely indifferent to the true wisdom of the Quran; while the so-called mystics have become long-haired, predatory wolves!”

“Although a massive uproar of chanting echoes inside their shrines, where is that spiritually brave man who holds the pure wine of divine love in his flask?”

“Similarly, the modern Muslims whose eyes are dazzled by Western glamour; are foolishly seeking the pure waters of Kauthar within a desert mirage!”

“All of them are totally ignorant of the true secret of Faith; they are nothing but harborers of malice and deep mutual hatred!”

Urdu

تشریح: اقبال اپنے دور کے مذہبی طبقے کی فکری پستی کا پردہ چاک کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جو ہمارے وقت کے نام نہاد علماء ہیں، وہ قرآن کے حقیقی پیغام اور انقلاب سے بالکل لاپرواہ (بے نیاز) ہو چکے ہیں، اور دوسری طرف خانقاہوں میں بیٹھے پیر اور صوفی لمبے بال رکھ کر عوام کو لوٹنے والے بھیڑیے بن چکے ہیں۔ اگرچہ ان کی خانقاہوں میں ذکر کا شور و غوغا (ہائے و ہو) تو بہت سنائی دیتا ہے، مگر ان میں کوئی ایسا مردِ مجاہد اور جوانمرد موجود نہیں جس کے دل کے برتن (کدو) میں عشقِ الٰہی کی سچی شراب موجود ہو۔ یہی حال مغرب کی چمک دمک سے مرعوب (افرنگی تاب) مسلمانوں کا ہے جو یورپ کی مادہ پرستی کے سراب میں سے اپنی بقا اور زمزم و کوثر تلاش کر رہے ہیں۔ یہ سب اسلام کی اصل روح سے ناواقف ہیں اور ان کے دل ایک دوسرے کے لیے کینے، حسد اور دشمنی (اہلِ کیں) سے بھرے پڑے ہیں۔

Roman Urdu

Iqbal apne dor ke mazhabi tabqe ki fikri pasti ka parda chaak karte hue kehte hain ke jo hamare waqt ke nam-nihad ulama hain, wo Quran ke haqeeqi paigham aur inqilab se bilkul laparwah (be-niyaaz) ho chuke hain, aur doosri taraf khanqahan mein baithe peer aur sofi lambe baal rakh kar awaam ko lootne wale bheidye ban chuke hain. Agar-cheh un ki khanqahan mein zikr ka shor wa ghoga (haaye wa hoo) to bahut sunai deta hai, magar un mein koi aisa mard-e-mujahid aur jawanmurd maujood nahi jis ke dil ke bartan (kadoo) mein ishq-e-Ilahi ki sachi sharab maujood ho. Yehi haal Maghrib ki chamak damak se maroob (Afrangi taab) musalmanon ka hai jo Europe ki maada-parasti ke saraab mein se apni baqa aur zamzam wa kauthur talash kar rahe hain. Ye sab Islam ki asl rooh se nawaqif hain aur un ke dil ek doosre ke liye kine, hasad aur dushmani (ahl-e-keen) se bhare pare hain.

خیر و خوبی بر خواص آمد حرام دیدہ ام صدق و صفا را در عوام !

اہلِ دین را باز داں از اہلِ کیں ہم نشیںِ حق بجو با او نشیں !

کرگساں را رسم و آئیں دیگر است سطوتِ پروازِ شاہیں دیگر است !

مردِ حق از آسماں افتد چو برق ہیزمِ او شہر و دشتِ غرب و شرق !

Roman Urdu)

Khair o khoobi bar khawaas aamed haram

Deida-am sidq o safa ra dar awaam !

Ahl-e-dein ra baaz daan az ahl-e-keen

Ham-nasheen-e-Haq bajoo ba o nasheen !

Kargasan ra rasm o aaeen deigar ast

Satwat-e-parwaaz-e-shahin deigar ast !

Mard-e-haq az aasmaan uftad cho barq

Heizam-e-o shahr o dasht-e-gharb o sharq !

English Translation

“Virtue and moral goodness have become forbidden upon the elite of the nation, but I have witnessed true honesty and purity living among the common masses!”

“Distinguish clearly between the people of true faith and the people of malice; seek the company of those who sit with God, and stay with them!”

“The custom and lifestyle of vultures are entirely different; whereas the majestic glory of the falcon’s flight is something completely apart!”

“The Man of Truth strikes down from the heavens like a bolt of lightning; his firewood is the corrupt cities and deserts of both the West and the East!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ معاشرے کے بڑے لوگوں، رئیسوں اور حاکموں (خواص) سے بھلائی کی امید ختم ہو چکی ہے، لیکن میں نے سچائی، مخلصی اور صفا کا جذبہ غریب اور عام عوام کے اندر دیکھا ہے۔ اس لیے اے نوجوان! کینہ پرور لوگوں اور سچے دینداروں کے درمیان فرق کرنا سیکھو، اور ایسے اہل اللہ کی صحبت اختیار کرو جو ہر وقت یادِ خدا میں مگن رہتے ہیں۔ یاد رکھو کہ مردار کھانے والے گدھوں (کرگساں) کا طریقہ کار اور منزل کچھ اور ہوتی ہے، جبکہ اونچی فضاؤں میں اڑنے والے شاہین کی پرواز کا دبدبہ اور غیرت بالکل الگ ہوتی ہے۔ سچا مردِ مومن جب دنیا میں بیدار ہوتا ہے تو وہ آسمان سے گرنے والی بجلی کی طرح کفر پر جھپٹتا ہے، اور مغرب و مشرق میں پھیلے ہوئے باطل نظام، کفر اور ظلم کے شہروں و بیابانوں کو جلا کر راکھ کر دیتا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke maashre ke bade logon, raeeson aur haakimon (khawaas) se bhalai ki umeid khatam ho chuki hai, magar mein ne sachiyei, mukhlisi aur safa ka jazba ghareeb aur aam awaam ke andar dekha hai. Is liye aey naujawan! Keena-parwar logon aur sacche deindaron ke darmiyan farq karna seekho, aur aise ahl-e-Allah ki sohbat ikhtiyar karo jo har waqt yaad-e-Khuda mein magan rehte hain. Yaad rakho ke murdar khane wale gadhon (kargasan) ka tareeqa-e-kaar aur manzil kuch aur hoti hai, jabke oonchi fazaon mein udne wale shahin ki parwaaz ka dabdaba aur ghairat bilkul alag hoti hai. Sacha mard-e-momin jab dunya mein bidaar hota hai to wo aasmaan se girne wali bijli ki tarah kufr par jhapatta hai, aur gharb wa sharq mein pheile hue baatil nizaam, kufr aur zulm ke shahron wa biyabanon ko jala kar raakh kar deta hai.

ما ہنوز اندر ظلامِ کائنات او شریکِ اہتمامِ کائنات !

او کلیم و او مسیح و او خلیل او محمد او کتاب او جبرئیل !

آفتابِ کائنات اہلِ دل از شعاعِ او حیاتِ اہلِ دل !

اول اندر نارِ خود سوزد ترا باز سلطانی بیاموزد ترا !

Roman Urdu)

Ma hanooz andar zalaam-e-kainat

O shareek-e-ihtimaam-e-kainat !

O Kaleem o o Maseeh o o Khaleel

O Muhammad, o kitaab, o Jabreil !

Aaftab-e-kainat ahl-e-dil

Az shuaa-e-o hayat-e-ahl-e-dil !

Awwal andar naar-e-khud sozad tura

Baaz sultani bi-aamozad tura !

English Translation

“While we are still wandering lost inside the darkness of the universe, he (the Man of God) actively participates in the governance and order of the cosmos!”

“He embodies the spirit of Moses, Jesus, and Abraham; he is the true follower of Muhammad, the essence of the Book, and the conveyor like Gabriel!”

“The man of an awakened heart is the sun of this entire universe; it is from his spiritual rays that other living hearts receive their life!”

“First, he burns you within the fire of his own spiritual passion; and only then does he teach you the art of true sovereign kingship!”

Urdu

تشریح: اقبال مردِ حق کے کائناتی مرتبے کو واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہم عام لوگ تو ابھی تک اس دنیا کے اندھیروں اور مصلحتوں میں بھٹک رہے ہیں، جبکہ سچا مردِ خدا اللہ کی عطا کردہ طاقت سے نظامِ کائنات کو چلانے میں شریک ہوتا ہے، یعنی اس کی دعاؤں سے تقدیریں بدلتی ہیں۔ وہ اپنی صفات میں موسیٰ (کلیم)، عیسیٰ (مسیح) اور ابراہیم (خلیل) کا وارث ہوتا ہے، وہ حضور ﷺ کا سچا غلام، قرآن کا عملی نمونہ اور وحی کا امین ہوتا ہے۔ ایسا صاحبِ دل انسان اس کائنات کا سورج ہے، جس کی روحانی شعاعوں اور صحبت سے دوسرے مردہ دلوں کو نئی زندگی ملتی ہے۔ اگر تم اس کی صحبت میں جاؤ گے تو وہ سب سے پہلے تمہیں اپنے عشق اور محنت کی آگ (نار) میں جلا کر پاک کرے گا، اور پھر تمہیں دنیا پر حکمرانی کرنے کا سچا شاہانہ طریقہ سکھائے گا۔

Roman Urdu

Iqbal mard-e-haq ke kainati martabe ko wazih karte hue farmate hain ke ma aam log to abhi tak is dunya ke andheiron aur maslahaton mein bhatak rahe hain, jabke sacha mard-e-Khuda Allah ki ata karda taqat se nizaam-e-kainat ko chalane mein shareek hota hai, yani us ki duaon se taqdeirein badalti hain. Wo apni sifat mein Musa, Isa aur Ibrahim ka waaris hota hai, wo Huzoor (PBUH) ka sacha ghulam, Quran ka amli namona aur wahi ka ameen hota hai. Aisa sahib-e-dil insan is kainat ka suraj hai, jis ki roohani shuaon aur sohbat se doosre murda dilon ko nayi zindagi milti hai. Agar tum us ki sohbat mein jao ge to wo sab se pehle tumhen apne ishq aur mehnat ki aag (naar) mein jala kar paak kare ga, aur phir tumhen dunya par hukmraani karne ka sacha shahana tareeqa sikhaye ga.

ما ہمہ با سوزِ او صاحب دلیم ورنہ نقشِ باطلِ آب و گلیم !

ترسم ایں عصرے کہ تو زادی دراں در بدن غرق است و کم داند ز جاں !

چوں بدن از قحطِ جاں ارزاں شود مردِ حق در خویشتن پنہاں شود !

در نیابد جستجو آں مرد را گرچہ بیند روبرو آں مرد را !

Roman Urdu)

Ma hama ba soz-e-o sahib-dileim

Warna naqsh-e-baatil-e-aab o gileim !

Tarsam een asray ke tu zaadi daraan

Dar badan gharq ast o kam daand za jaan !

Chon badan az qaht-e-jaan arzaan shavad

Mard-e-haq dar khoishtan pinhaan shavad !

Dar nayabaad justajoo aan mard ra

Gar-cheh beenad roobroo aan mard ra !

English Translation

“It is only through his inner fire that we possess living hearts; otherwise, we are nothing but false, useless figures made of water and clay!”

“I deeply fear that this modern era in which you have been born; is drowned completely in the physical body and knows nothing of the soul!”

“When the body becomes cheap due to the famine of the soul; the True Man of God hides himself deep within his own being!”

“No amount of superficial searching can ever discover that man; even if one happens to look directly at him face to face!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ ہم مسلمانوں کے اندر اگر تھوڑی بہت غیرت اور ایمان باقی ہے تو وہ اسی مردِ حق کے پھونکے ہوئے سوز کی وجہ سے ہے، ورنہ ہم مٹی اور پانی کا ایک بیکار اور جھوٹا نقش بن کر رہ جاتے۔ وہ جاوید سے کہتے ہیں کہ مجھے اس بات کا ڈر ہے کہ جس جدید دور میں تم پیدا ہوئے ہو، وہ دور سراسر جسمانی لذتوں اور مادہ پرستی (بدن) میں ڈوبا ہوا ہے اور روح کی حقیقت سے بالکل ناواقف ہے۔ جب معاشرے میں روح کا قحط پڑ جائے اور لوگ صرف جسم کی پرورش میں لگ جائیں، تو سچا مردِ خدا مایوس ہو کر دنیا کے سامنے آنے کے بجائے خود اپنے باطن میں روپوش (پنہاں) ہو جاتا ہے۔ پھر دنیا والے اپنی مادی عقل اور ظاہری جستجو سے اس ولی کو پہچان نہیں پاتے، خواہ وہ مردِ حق ان کے سامنے روبرو ہی کیوں نہ کھڑا ہو!

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke ma musalmanon ke andar agar thodi bahut ghairat aur eimaan baqi hai to wo usi mard-e-haq ke phoonke hue soz ki wajah se hai, warna ma mitti aur paani ka ek beikar aur jhoota naqsh ban kar reh jate. Wo Javed se kehte hain ke mujhe is baat ka dar hai ke jis jadeed dor mein tum peida hue ho, wo dor sarasar jismāni lazzaton aur maada-parasti (badan) mein dooba hua hai aur rooh ki haqeeqat se bilkul nawaqif hai. Jab maashre mein rooh ka qaht par jaye aur log sirf jism ki parwarish mein lag jayen, to sacha mard-e-Khuda mayoos ho kar dunya ke saamne aane ke bajaye khud apne baatin mein roopoosh (pinhaan) ho jata hai. Phir dunya wale apni maadi aql aur zahiri justajoo se us wali ko pehchan nahi paate, khwah wo mard-e-haq un ke saamne roobroo hi kyun na khara ho!

گرنیابی صحبتِ مردِ خبیر پیرِ رومی را رفیقِ راہ ساز !

تا خدا بخشد ترا سوز و گداز زانکہ رومی مغز را داند ز پوست !

پائے او محکم فتد در کوئے دوست شرحِ او کردند و او را کس ندید !

معنیِ او چوں غزل از ما رمید رقصِ تن از حرفِ او آموختند !

Roman Urdu)

Gar nayabi sohbat-e-mard-e-khabeir

Peer-e-Rumi ra rafeeq-e-raah saaz !

Taa Khuda bakhshad tura soz o gadaaz

Zanka Rumi maghz ra daand za poost !

Paaye o muhkam fatad dar kooye Doost

Sharh-e-o kardan o o ra kas nadeid !

Ma’ni-e-o chon ghazal az ma rameid

Raqs-e-tan az harf-e-o aamookhtand !

English Translation

“If you fail to find the physical companionship of such a wise guide, then make the spiritual master, Rumi, the companion of your journey!”

“So that God may grant you true passion and empathy; because Rumi knows how to separate the core essence from the outer shell!”

“His feet stand firm and unwavering within the street of the Divine Beloved; people merely wrote commentaries on him, but no one truly perceived his real self!”

“His true inner meaning has escaped from us like a fleeting gazelle; people only learned physical dancing from his ecstatic words!”

Urdu

تشریح: اقبال رہنمائی کا ایک اور بہترین راستہ بتاتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگر تمہیں اپنے دور میں کوئی زندہ اور سچا رہبر (مردِ خبیر) نہ ملے، تو مایوس ہونے کے بجائے مولانا جلال الدین رومی کو اپنا رفیقِ سفر اور مرشد بنا لو (یعنی ان کی مثنوی کا مطالعہ کرو)۔ اس کا فائدہ یہ ہوگا کہ اللہ تمہیں رومی کی برکت سے وہی پرانا سوز و گداز عطا کر دے گا، کیونکہ رومی ظاہری باتوں (پوست) کو چھوڑ کر دین کے اصل مغز اور حقیقت کو جانتے ہیں۔ رومی کا قدم اللہ کی محبت کی گلی (کوئے دوست) میں بہت مضبوط ہے۔ افسوس کہ لوگوں نے رومی کی کتابوں کی بڑی بڑی شرحیں تو لکھیں مگر ان کی روح کو کسی نے نہ دیکھا۔ ان کا اصل پیغام ہم سے ایسے دور بھاگ گیا جیسے غزل کا ہرن بھاگتا ہے؛ لوگوں نے ان کی مثنوی سے صرف ظاہری قوالی اور جسم کا ناچ (رقصِ تن) تو سیکھ لیا، مگر باطنی تڑپ کو چھوڑ دیا۔

Roman Urdu

Iqbal rehnumai ka ek aur behtarein raasta batate hue farmate hain ke agar tumhen apne dor mein koi zinda aur sacha rahbar (مردِ خبیر) na mile, to mayoos hone ke bajaye Maulana Jalaluddin Rumi ko apna rafeeq-e-safar aur murshid bana lo (yani un ki Masnavi ka mutala’ah karo). Is ka faida ye hoga ke Allah tumhen Rumi ki barkat se wohi purana soz wa gadaaz ata kar de ga, kyunke Rumi zahiri baaton (poost) ko chhor kar dein ke asl maghz aur haqeeqat ko jaante hain. Rumi ka qadam Allah ki mohabbat ki gali (kooye doost) mein bahut mazboot hai. Afsoos ke logon ne Rumi ki kitaabon ki badi badi sharhein to likhein magar un ki rooh ko kisi ne na dekha. Un ka asl paigham ham se aise door bhaag gya jaise ghazal ka haran bhaagta hai; logon ne un ki Masnavi se sirf zahiri qawwali aur jism ka naach (raqs-e-tan) to seekh liya, magar baatni tarap ko chhor diya.

چشم را از رقصِ جاں بر دوختند رقصِ تن در گردش آرد خاک را !

رقصِ جاں برہم زند افلاک را علم و حکم از رقصِ جاں آید بدست !

ہم زمیں ہم آسماں آید بدست فرد ازوے صاحبِ جذبِ کلیم !

ملت ازوے وارثِ ملکِ عظیم رقصِ جاں آموختن کارے بود !

Roman Urdu)

Chashm ra az raqs-e-jaan bar dookhtand

Raqs-e-tan dar gardish aared khak ra !

Raqs-e-jaan bar-ham zanad aflaak ra

Ilm o hikm az raqs-e-jaan aayed ba-dast !

Ham zameen ham aasmaan aayed ba-dast

Fard az-way sahib-e-jazb-e-Kaleem !

Millat az-way waaris-e-mulk-e-azeim

Raqs-e-jaan aamookhtan kaaray bavad !

English Translation

“They completely closed their eyes toward the ecstatic dance of the soul; the dance of the body only stirs up the earthly dust!”

“But the dance of the soul shatters and revolutionises the entire heavens; true knowledge and wisdom are achieved only through this dance of the soul!”

“Through it, both the earth and the heavens are conquered; it makes a single individual the possessor of Moses’s divine ecstasy!”

“And through it, the entire nation becomes the rightful heir to a glorious empire; learning this dance of the soul is the ultimate task!”

Urdu

تشریح: اقبال “رقصِ جاں” (روح کے انقلاب اور ایمان کی تڑپ) کا فلسفہ بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ لوگوں نے اپنی آنکھیں روح کے ناچ سے بند کر لیں اور صرف جسمانی دھمال میں لگ گئے۔ یاد رکھو کہ جسم کا ناچ (رقصِ تن) صرف مٹی اور دھول اڑاتا ہے جس کا کوئی فائدہ نہیں، جبکہ روح کا ناچ (ایمانی انقلاب) آسمانوں کو ہلا کر رکھ دیتا ہے۔ دنیا کا سچا علم اور کائناتی حکمت اسی روح کی تڑپ سے حاصل ہوتی ہے۔ جب یہ تڑپ پیدا ہوتی ہے تو زمین اور آسمان دونوں انسان کے قبضے میں آ جاتے ہیں۔ اسی رقصِ جاں کی بدولت ایک اکیلا انسان حضرت موسیٰ جیسا جلال اور جذب (جذبِ کلیم) پا لیتا ہے، اور پوری مسلم ملت دنیا کی عظیم سلطنتوں کی وارث بن جاتی ہے۔ اس لیے روح کو بیدار کرنا اور اسے متحرک کرنا ہی زندگی کا سب سے بڑا اور اصل کام ہے۔

Roman Urdu

Iqbal “raqs-e-jaan” (rooh ke inqilab aur eimaan ki tarap) ka falsafa bayan karte hue kehte hain ke logon ne apni aankhein rooh ke naach se band kar lein aur sirf jismāni dhamal mein lag gaye. Yaad rakho ke jism ka naach (raqs-e-tan) sirf mitti aur dhool udata hai jis ka koi faida nahi, jabke rooh ka naach (eimani inqilab) aasmaanon ko hila kar rakh deta hai. Dunya ka sacha ilm aur kainati hikmat usi rooh ki tarap se haasil hoti hai. Jab ye tarap paida hoti hai to zameen aur aasmaan donon insan ke qabze mein aa jate hain. Usi raqs-e-jaan ki badolat ek akela insan Hazrat Musa jaisa jalal aur jazb (jazb-e-Kaleem) pa leta hai, aur poori Muslim millat dunya ki azeem sultanaton ki waaris ban jati hai. Is liye rooh ko bidaar karna aur use mutaharrik karna hi zindagi ka sab se bada aur asl kaam hai.

غیرِ حق را سوختن کارے بود تاز نازِ حرص و غم سوزد جگر !

جاں برقص اندر نیاید اے پسر ضعفِ ایمان است و دلگیری است غم !

نوجوانا ! نیمہ پیری است غم می شناسی؟ رقصِ فقرِ حاضر است !

من غلامِ آنکہ بر خود قاہر است اے مرا تسکینِ جانِ ناشکیب !

تو اگر از رقصِ جاں گیری نصیب سرِ دینِ مصطفیٰ گویم ترا ہم بہ قبر اندر دعا گویم ترا !

Roman Urdu)

Ghair-e-Haq ra sokhtan kaaray bavad / Taa za naaz-e-hirs o gham sozad jigar !

Jaan ba-raqs andar na-aayed aey pisar / Zaaf-e-eimaan ast o dilgeiri ast gham !

Naujawana ! neima-e-peiri ast gham / Mi-shinasi? raqs-e-faqr-e-hazir ast !

Man ghulam-e-aan ke bar khud qahir ast / Aey mera taskeen-e-jaan-e-na-shakeib !

Tu agar az raqs-e-jaan geiri naseeb / Sirr-e-dein-e-Mustafa gooyam tura / Ham ba-qabr andar dua gooyam tura !

English Translation

“This dynamic soul-dance burns away every false god other than Allah; as long as the liver is consumed by the greed of wealth and worldly anxieties,”

“The soul can never achieve its ecstatic flight, O my son! Worldly grief is nothing but weakness of faith and depression of the heart!”

“O, young man! Material grief is a premature old age; do you even comprehend the true spiritual dance of this era?”

“I am the devoted slave of that young man who holds absolute control and mastery over his own lower desires; O you who are the peace of my restless soul!”

“If you successfully receive your rightful share from this divine dance of the sou,; then I will reveal to you the ultimate secret of the Faith of Muhammad (PBUH), and I shall continue to pray for you even from inside my grave!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال اپنی وصیت کے آخری حصے میں فرماتے ہیں کہ اس رقصِ جاں کا اصل کام اللہ کے سوا دنیا کے تمام جھوٹے خداؤں اور خوف کے بتوں کو جلا کر راکھ کرنا ہے۔ جب تک انسان کا جگر لالچ، حرص اور دنیاوی پریشانیوں کے غم میں جلتا رہے گا، تب تک اس کی روح کبھی آزاد ہو کر ایمان کی بلندیوں میں پرواز نہیں کر سکے گی۔ وہ اپنے بیٹے کو پیار سے مخاطب کر کے کہتے ہیں: اے میرے بیٹے! یہ جو دنیا کا غم اور ڈپریشن ہے، یہ دراصل ایمان کی کمزوری (ضعفِ ایمان) کی نشانی ہے۔ اے نوجوان! دنیاوی مال کا غم انسان کو وقت سے پہلے بوڑھا کر دیتا ہے (نیمہ پیری)۔ میں تو اس جوان کا غلام ہوں جو اپنے نفس پر قابو رکھتا ہے اور اس پر غالب (قاہر) رہتا ہے۔ آخر میں وہ جاوید اقبال اور امت کے تمام نوجوانوں کو تڑپ کر اپنی آخری دعا دیتے ہیں کہ اے میری بے قرار جان کے سکون! اگر تو نے میری باتوں کو سمجھ کر اپنی روح کو بیدار کر لیا اور اس رقصِ جاں سے اپنا حصہ پا لیا، تو گویا تو نے محمد مصطفیٰ ﷺ کے دین کا اصل راز پا لیا۔ اگر تم نے یہ مقام حاصل کر لیا، تو میں مرنے کے بعد اپنی اندھیری قبر کے اندر سے بھی تمہاری عظمت اور کامیابی کے لیے اللہ سے دعا کرتا رہوں گا۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal apni wasiyat ke aakhri hisse mein farmate hain ke is raqs-e-jaan ka asl kaam Allah ke siwa dunya ke tamam jhoote khudaon aur khauf ke buton ko jala kar raakh karna hai. Jab tak insan ka jigar lalach, hirs aur dunyawei pareshaniyon ke gham mein jalta rahe ga, tab tak us ki rooh kabhi aazaad ho kar eimaan ki bulandiyon mein parwaaz nahi kar sake gi. Wo apne bete ko pyaar se mukhatab kar ke kehte hain: Aey mere bete! Ye jo duniya ka gham aur depression hai, ye daras-e-imaan ki kamzoori (zaaf-e-eimaan) ki nishani hai. Aey naujawan! Dunyawei maal ka gham insan ko waqt se pehle boorha kar deta hai (neima-e-peiri). Mein to is jawan ka ghulam hon jo apne nafs par qaboo rakhta hai aur us par ghalib (qahir) rehta hai. Aakhir mein wo Javed Iqbal aur ummat ke tamam naujawanon ko tarap kar apni aakhri dua dete hain ke aey meri be-qarar jaan ke sakoon! Agar tu ne meri baaton ko samajh kar apni rooh ko bidaar kar liya aur is raqs-e-jaan se apna hissa pa liya, to goya tu ne Muhammad Mustafa (PBUH) ke dein ka asl raaz pa liya. Agar tum ne ye maqaam haasil kar liya, to mein marne ke baad apni andheiri qabr ke andar se bhi tumhari azmat aur kamyabi ke liye Allah se dua karta rahoon ga.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *