(Javed Nama-04) Tamheed-e-Zameeni – 2

تمہیدِ زمینی-2

از کلامش جان من بیتاب شد

در تنم ہر ذرہ چوں سیماب شد

ناگہاں دیدم میاں غرب و شرق

آسماں در یک سحاب نور غرق

زاں سحاب افرشتہ آمد فرود

با دو طلعت، ایں چو آتش، آں چو دود!

آں چو شب تاریک و ایں روشن شہاب

چشم ایں بیدار و چشم آں بخواب

Roman Urdu of Ashaar

Az kalam-ash jan-e-man betab shud

Dar tan-am har zarra choon seemab shud

Nagahan deedam miyan-e-gharb-o-sharq

Asman dar yak sahab-e-noor gharq

Zan sahab-e-afrishta amad farood

Ba do tala’at, een cho aatish, aan cho dood

Aan cho shab tareek-o-een roshan shahab

Chashm-e-een bidaar-o-chashm-e-aan ba-khwab

English Translation

Rumi’s words made my soul restless, and every atom of my body quivered like quicksilver. Suddenly, between the West and the East, I saw the sky drowned in a cloud of light. From that cloud, an angel descended with two faces: one like fire, the other like smoke. One was dark as night, the other bright as a shooting star; one eye was wide awake, while the other was asleep.

Urdu Translation

رومی کے کلام سے میری جان بے چین ہوگئی اور میرے جسم کا ہر ذرہ پارے کی طرح تڑپنے لگا۔ اچانک میں نے دیکھا کہ مشرق اور مغرب کے درمیان سارا آسمان نور کے ایک بادل میں ڈوبا ہوا ہے۔ اس بادل میں سے ایک فرشتہ نیچے اترا جس کے دو چہرے تھے؛ ایک آگ کی مانند اور دوسرا دھوئیں کی طرح۔ ایک رات کی طرح تاریک اور دوسرا شہابِ ثاقب کی طرح روشن تھا۔ ایک آنکھ بیدار تھی اور دوسری نیند میں تھی۔

بال او را سرخ و زرد و سبز و سیمین

و کبود و لاجورد و رنگ رنگیں

چوں خیال اندر مزاج اور مے

از زمین تا کہکشاں اورا دے

ہر زماں او را ہو اے دیگرے

پرکشادن در فضائے دیگرے

گفت “زروانم جہاں را قاہرم

ہم نہانم از نگہ ہم ظاہرم”

Roman Urdu of Ashaar

Baal-e-o ra surkh-o-zard-o-sabz-o-seemeen

Wa kabood-o-lajaward-o-rang rangayen

Choon khayal andar mizaj-o-ra dam-ay

Az zameen ta kahkashan o-ra gam-ay

Har zaman o-ra hawa-e-digaray

Par-kushadan dar faza-e-digaray

Guft “Zarvan-am jahan ra qahir-am

Hum nahan-am az nigah hum zahir-am”

English Translation

His wings were of many colors—red, yellow, green, silver, blue, and azure. In his temperament, he was swift as a thought; from Earth to the Galaxy was but a single step for him. Every moment he had a new desire and flew in a different space. He proclaimed: “I am Zarvan (Time), the conqueror of the world; I am hidden from the sight, yet I am manifest.”

Urdu Translation

اس کے پر سرخ، زرد، سبز، سفید اور نیلے رنگوں کے تھے۔ اس کے مزاج میں خیال جیسی تیزی تھی اور زمین سے لے کر کہکشاں تک کا فاصلہ اس کے لیے محض ایک قدم تھا۔ ہر لمحہ اس کی ایک نئی خواہش ہوتی اور وہ ایک نئی فضا میں پرواز کرتا۔ اس نے کہا “میں زروان (زمانہ) ہوں اور جہاں پر غالب ہوں۔ میں نگاہ سے چھپا ہوا بھی ہوں اور ظاہر بھی ہوں۔”

بستہ ہر تدبیر بالتقدیر من

ناطق و صامت ہمہ نخچیر من

غنچہ اندر شاخ می بالد زمن

مرغک اندر آشیاں نالد زمن

دانہ از پرواز من گردد نہال

ہر فراق از فیض من گردد وصال

ہم عتابے ہم خطابے آورم

تشنہ سازم تا شرابے آورم

Roman Urdu of Ashaar

Basta har tadbeer ba-taqdeer-e-man

Natiq-o-samit hama nakhcheer-e-man

Ghuncha andar shakh mi-balad zi-man

Murghak andar ashiyan nalad zi-man

Dana az parwaz-e-man gardad nihal

Har firaq az faiz-e-man gardad wisal

Hum atabay hum khitabay awaram

Tishna sazam ta sharabay awaram

English Translation

Every human plan is bound to my destiny; all that speak and all that are silent are my prey. The bud grows on the branch because of me, and the bird in the nest sings because of me. A seed becomes a tree through my flight, and every separation turns into union through my grace. I bring both wrath and address; I make one thirsty so that I may bring him wine.

Urdu Translation

دنیا کی ہر تدبیر میری تقدیر سے بندھی ہوئی ہے۔ بولنے والے اور خاموش سب میرا شکار ہیں۔ شاخ پر کلی میری وجہ سے پروان چڑھتی ہے اور گھونسلے میں پرندہ میری وجہ سے فریادی ہے۔ بیج میری ہی پرواز سے درخت بنتا ہے اور ہر جدائی میرے ہی فیض سے وصال میں بدلتی ہے۔ میں ہی عتاب لاتا ہوں اور میں ہی خطاب، میں پیاسا کرتا ہوں تاکہ (پھر) شرابِ وصال لا سکوں۔

من حیاتم، من مماتم، من نشور

من حساب و دوزخ و فردوس و حور!

آدم و افرشتہ در بند من است!

عالم شش روزہ فرزند من است!

ہر گلے کز شاخ می چینی ہنم

ام ہر چیزے کہ می بینی ہنم!

در طلسم من اسیر است ایں جہاں

از دمم ہر لحظہ پیر است ایں جہاں

Roman Urdu of Ashaar

Man hayatam, man mamat-am, man nashoor

Man hisab-o-dozakh-o-firdous-o-hoor

Adam-o-afrishta dar band-e-man ast

Alam-e-shash roza farzand-e-man ast

Har gull-ay kaz shakh mi-cheeni humn-am

Umm-e-har cheez-ay ke mi-beeni humn-am

Dar tilism-e-man aseer ast een jahan

Az dam-am har lahza peer ast een jahan

English Translation

I am life, I am death, I am resurrection. I am the reckoning, Hell, Paradise, and the Houri! Both man and angel are in my bondage; this six-day world is my offspring. Every flower you pluck is me; I am the origin of everything you see! This world is a prisoner in my magic spell; with every breath of mine, this world grows older.

Urdu Translation

میں ہی زندگی ہوں، میں ہی موت اور میں ہی قیامت ہوں۔ حساب، دوزخ، جنت اور حوریں سب مجھ سے ہیں۔ انسان اور فرشتے سب میری قید میں ہیں اور یہ چھ روزہ دنیا میری ہی اولاد ہے۔ ہر وہ پھول جو تو شاخ سے توڑتا ہے وہ میں ہی ہوں، اور ہر وہ چیز جو تو دیکھتا ہے اس کی اصل (ماں) میں ہی ہوں! یہ دنیا میرے جادو میں قید ہے اور میری سانسوں سے یہ جہان ہر لمحہ بوڑھا ہو رہا ہے۔

لی مع اللہ ہر کہ را در دل نشست

آں جوانمردے طلسم من شکست

گر تو خواہی من نباشم درمیاں

لی مع اللہ باز خواں از عین جاں

در نگاہ او نمیدانم چہ بود

از نگاہم ایں کہن عالم ربود

یا نگاہم برد گر عالم کشود

دگر گوں شد ہماں عالم کہ بود

Roman Urdu of Ashaar

Li ma’Allah har ke ra dar dil nishast

Aan jawanmard-ay tilism-e-man shikast

Gar tu khwahi man na-basham darmiyan

Li ma’Allah baz khwan az ain-e-jan

Dar nigah-e-o na-midanam che buwad

Az nigah-am een kuhan alam rubood

Ya nigah-am bar dunya-e-digar kushood

Dagar-goon shud haman alam ke buwad

English Translation

Whoever holds the secret of “I have a time with God” in his heart, that brave soul has shattered my spell. If you wish that I should not stand between you and God, then recite this secret from the depth of your soul. I do not know what was in his gaze, but it snatched this ancient world from my sight. Either my eyes opened to another world, or the world that was, became entirely transformed.

Urdu Translation

جس کے دل میں “لی مع اللہ” (خدا کے ساتھ میرا ایک وقت ہے) کا راز بیٹھ گیا، اس مردِ مومن نے میرا جادو توڑ دیا۔ اگر تو چاہتا ہے کہ میں درمیان میں نہ رہوں، تو دل کی گہرائی سے اس حقیقت کو پہچان۔ میں نہیں جانتا اس (زروان) کی نگاہ میں کیا تھا کہ اس نے میری نظروں سے یہ پرانی دنیا اوجھل کر دی۔ یا تو میری نظر کسی دوسرے جہان پر کھل گئی یا وہی پرانا جہاں بدل کر کچھ اور ہو گیا۔

مردم اندر کائنات رنگ و بو

زادم اندر عالم بے ہائے و ہو

رشتہ من زاں کہن عالم گسست

یک جہان تازہ آمد بدست

از زیان عالمے جانم تپید

تا دگر عالم ز خاکم بر دمید

تن سبک تر گشت و جاں سیار تر

چشم دل بینندہ و بیدار تر

پردگی ہا بے حجاب آمد پدید

نغمہ انجم بگوش من رسید!

Roman Urdu of Ashaar

Murdam andar kainat-e-rang-o-bu

Zadam andar alam-e-be haye-o-hu

Rishta-e-man zan kuhan alam gusast

Yak jahan-e-taza amad ba-dast

Az ziyan-e-alame janam tapeed

Ta dunya-e-digar zi khakam bar-umeed

Tan sabuk-tar gasht-o-jan sayyar-tar

Chashm-e-dil beenanda-o-bidaar-tar

Pardagi-ha be-hijab amad padeed

Naghma-e-anjum ba-gosh-e-man raseed

English Translation

I died within the universe of color and scent and was born into a world without noise and tumult. My connection to that old world was severed, and a fresh universe came into my hands. My soul trembled at the loss of a world, until another world sprouted from my dust. My body became lighter, my soul swifter; the eye of my heart became more observant and awake. Hidden things appeared without a veil, and the melody of the stars reached my ears

Urdu Translation

میں اس رنگ و بو کی مادی دنیا میں مر گیا اور ایک ایسے جہان میں پیدا ہوا جہاں کوئی شور و غل نہ تھا۔ میرا اس پرانی دنیا سے رشتہ ٹوٹ گیا اور ایک نیا جہان میرے ہاتھ آگیا۔ ایک جہان کے کھو جانے پر میری جان تڑپ اٹھی، یہاں تک کہ میری خاک سے ایک نیا جہان پیدا ہو گیا۔ میرا جسم ہلکا اور روح تیز رفتار ہو گئی، اور میرے دل کی آنکھ پہلے سے زیادہ بینا اور بیدار ہوگئی۔ چھپی ہوئی حقیقتیں بے پردہ ہو کر سامنے آ گئیں اور میرے کانوں میں ستاروں کا گیت گونجنے لگا۔

خلاصہ (Urdu Summary)

“تمہیدِ زمینی” کے اس دوسرے حصے میں علامہ اقبال نے وقت کی حقیقت کو “زروان” کے تمثیلی کردار کے ذریعے نہایت خوبصورتی سے بیان کیا ہے۔ یہ حصہ ہمیں بتاتا ہے کہ وقت (زمانہ) اگرچہ پوری مادی کائنات پر غالب ہے، لیکن انسان کے پاس وہ روحانی قوت موجود ہے جس کے ذریعے وہ وقت کی قید سے آزاد ہو سکتا ہے۔ “لی مع اللہ” (میرا اللہ کے ساتھ ایک ایسا وقت ہے) کا راز دراصل اسی ابدی مقام کی طرف اشارہ ہے جہاں پہنچ کر مومن وقت کے جادو کو توڑ دیتا ہے۔ جب انسان اس مادی دنیا کے اثر سے نکل کر اپنے باطن کی دنیا میں قدم رکھتا ہے، تو اسے کائنات کا ایک نیا اور وسیع رنگ نظر آتا ہے، جہاں جسم کی بوجھل پن ختم ہو جاتی ہے اور روح ستاروں کے نغمے سننے کے قابل ہو جاتی ہے۔ 

Roman Urdu Summary

Tamheed-e-Zameeni” ke is doosre hisse mein Allama Iqbal ne waqt ki haqiqat ko “Zarvan” ke tamseeli kirdar ke zariye nihayat khubsurti se bayan kiya hai. Ye hissa humein batata hai ke waqt (zamana) agarchay poori madi kainat par ghalib hai, lekin insan ke paas wo roohani quwwat maujood hai jis ke zariye wo waqt ki qaid se azad ho sakta hai. 

“Li ma’Allah” (Mera Allah ke sath ek aisa waqt hai) ka raaz darasal isi abdi maqam ki taraf ishara hai jahan puhanch kar momin waqt ke jadoo ko tor deta hai. Jab insan is madi dunya ke asar se nikal kar apne batin ki dunya mein qadam rakhta hai, to use kainat ka ek naya aur wasee rang nazar aata hai, jahan jism ka bojh khatam ho jata hai aur rooh sitaron ke naghme sunne ke qabil ho jati hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *