
(Zabur-e-Ajam-116) Part 2-55: Misl-e-Sharar Zarah Ratan Ba Tapedan Daham مثلِ شرر ذرہ را تن بہ تپیدن دہم


مثلِ شرر ذرہ را تن بہ تپیدن دہم
تن بہ تپیدن دہم، بالِ پریدن دہم !
سوزِ نوایم نگر ! ریزہء الماس را
قطرہء شبنم کنم، خوئے چکیدن دہم !
Roman Urdu
Misl-e-sharar zarrah ra tan ba tapeedan daham
Tan ba tapeedan daham, baal-e-pareedan daham
Soz-e-nawayam nigar! rezah-e-almas ra
Qatrah-e-shabnam kunam, khoo-e-chakeedan daham
English Translation
Like a spark, I give the atom a body that quivers with life; by making it throb, I grant it the wings to soar! Behold the fire of my melody! I turn fragments of diamond into drops of dew and teach them the habit of trickling.
Urdu Translation
میں ذرے کو چنگاری کی طرح تڑپنے کا ہنر سکھاتا ہوں اور اسی تڑپ کے بہانے اسے اڑنے کے لیے پر عطا کرتا ہوں۔ (میری شاعری بے سوز شخص میں عشق کی گرمی پیدا کرتی ہے جو اسے بلندیوں کی طرف لے جاتی ہے)۔ میری نوا کا سوز دیکھو! میں الماس کے سخت ٹکڑوں کو شبنم کے قطروں میں بدل دیتا ہوں اور انہیں ٹپکنے کی عادت دیتا ہوں۔ (سخت سے سخت دل بھی میری شاعری سے پگھل کر سوز و گداز کی کیفیت پا لیتے ہیں)۔

چوں ز مقامِ نمود نغمہء شیریں زنم
نیم شباں صبح را میلِ دمیدن دہم !
یوسفِ گم گشتہ را باز کشودم نقاب
تا بہ تنک مایگاں ذوقِ خریدن دہم
Roman Urdu
Chon zi maqam-e-namood naghma-e-shereen zanam
Neem shaban subh ra mail-e-dameedan daham
Yousaf-e-gum gashtah ra baaz kushoodam niqab
Ta ba tunuk mayagan zauq-e-khareedan daham
English Translation
When I strike a sweet note from the station of manifestation, I inspire the dawn to break even in the depth of midnight! I have once again unveiled the lost Joseph, so that even those of small means may feel the desire to buy him.
Urdu Translation
چونکہ میں مقامِ تخلیق سے شیریں نغمہ چھیڑ رہا ہوں، اس لیے میں آدھی رات کے اندھیرے میں ہی صبح کو طلوع ہونے کا شوق عطا کر دیتا ہوں۔ (میری شاعری مایوسی کے اندھیروں میں امید کی کرن پیدا کرتی ہے)۔ میں نے یوسفِ گم گشتہ (بھولے ہوئے مقصدِ حیات) کے چہرے سے نقاب ہٹا دیا ہے تاکہ کم حوصلہ لوگوں میں بھی اسے حاصل کرنے کا شوق پیدا ہو جائے۔

عشقِ شکیب آزما خاکِ ز خود رفتہ را
دلوِ ترے داد و من لذتِ دیدن دہم !
Roman Urdu
Ishq-e-shakeeb azma khak-e-zi khud raftah ra
Dilv-e-taray daad o man lazzat-e-deedan daham
English Translation
Patience-testing Love has given a moist eye to the man who was heedless of himself; and I grant the joy of vision to those tear-filled eyes
Urdu Translation
صبر آزما عشق نے اپنے مقصد سے بے خبر انسان کو آنسوؤں بھری آنکھ دی ہے، اور میں ان آنسوؤں میں محبوب کے دیدار کی لذت پیدا کرتا ہوں۔ (عشق انسان کو تڑپاتا ہے اور میری شاعری اس تڑپ کو منزل کی بصیرت میں بدل دیتی ہے)۔
خلاصہ
Urdu Khulasa
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال اپنی شاعری کو “سوزِ عمل” کا ذریعہ قرار دیتے ہیں۔ وہ بتاتے ہیں کہ ان کا کلام مردہ دلوں میں زندگی کی تڑپ پیدا کرتا ہے اور سوئی ہوئی قوم کو ان کا بھولا ہوا مقصدِ حیات (یوسفِ گم گشتہ) یاد دلاتا ہے۔ اقبال کے نزدیک عشق اور تڑپ ہی وہ قوتیں ہیں جو انسان کو مٹی کے ڈھیر سے اٹھا کر آسمان کی بلندیوں تک پہنچاتی ہیں۔
Roman Urdu Khulasa
Is ghazal ka khulasa yeh hai ke Allama Iqbal apni shayari ko “soz-e-amal” ka zariya qarar dete hain. Woh batate hain ke unka kalam murda dilon mein zindagi ki tarrap paida karta hai aur soyi hui qoum ko unka bhoola hua maqsad-e-hayat yaad dilata hai. Iqbal ke nazdeek ishq aur tarrap hi woh quwaten hain jo insan ko matti ke dher se utha kar asman ki bulandiyon tak pahunchati hain.




