
(Javed Nama-04) Tamheed-e-Zameeni – 1 تمہیدِ زمینی



عشق شور انگیز بے پروائے شہر
شعلہ او میر واز غوغائے شہر
خلوتے جوید بدشت و کوہسار
یا لب دریائے ناپیدا کنار
من کہ دریاراں ندیدم محرمے
بر لب دریا بیاسودم دمے
بحر و ہنگام غروب آفتاب
نیلگوں آب از شفق لعل مذاب
Roman Urdu of Ashaar
Ishq-e-shor angeez be-parwa-e-shahr
Shola-e-o meerad az ghogha-e-shahr
Khalwat-ay joyad ba-dasht-o-kohsar
Ya lab-e-darya-e-na-paida kinar
Man ke dar yaran na-deedam mahrame
Bar lab-e-darya bayasoodam dame
Bahar-o-hangam-e-ghuroob-e-aftab
Neelgoon aab az shafaq la’l-e-mizab
English Translation of Ashaar
Tumultuous love is indifferent to the city, for its flame dies in the city’s noise. It seeks solitude in deserts and mountains, or on the shore of a boundless sea. I, who found no confidant among friends, rested a moment on the seashore. The sea at the hour of sunset—the blue water was like liquid ruby in the twilight.
Urdu Translation
جوش پیدا کرنے والا عشق شہر کے ہنگاموں سے بے نیاز ہوتا ہے، کیونکہ شہر کے شور میں اس کا شعلہ بجھ جاتا ہے۔ عشق تنہائی کی تلاش میں رہتا ہے، خواہ وہ صحرا ہو، پہاڑ ہو یا کسی وسیع سمندر کا کنارہ۔ میں نے جب دوستوں میں کوئی اپنا رازدار نہ پایا تو سکون کی تلاش میں سمندر کے کنارے چلا گیا۔ سمندر کا منظر اور سورج غروب ہونے کا وقت تھا؛ شفق کی سرخی نے نیلے پانی کو پگھلے ہوئے لعل کی طرح بنا دیا تھا۔
Roman Urdu of Translation
Josh paida karne wala Ishq shahr ke hangamon se be-niyaz hota hai, kyunke shahr ke shor mein iska shola bujh jata hai. Ishq tanhai ki talash mein rehta hai, khwah woh sahra ho, pahar ho ya kisi wasee samundar ka kinara. Maine jab doston mein koi apna razdar na paya to sukoon ki talash mein samundar ke kinare chala gaya. Samundar ka manzar aur sooraj ghuroob hone ka waqt tha; shafaq ki surkhi ne neelay pani ko pighlay huay la’l ki tarah bana diya tha.

کور راذوق نظر بخشد غروب
شام را رنگ سحر بخشد غروب!
با دل خود گفتگو ہاداشتم
آرزو ہا جستجو ہاداشتم
آنی واز جاودانی بے نصیب!
زندہ و از زندگانی بے نصیب!
تشنہ و دور از کنار چشمہ سار
می سرودم ایں غزل بے اختیار
Roman Urdu of Ashaar
Kor ra zauq-e-nazar bakhshad ghuroob
Shaam ra rang-e-sahar bakhshad ghuroob!
Ba dil-e-khud guftgoo-ha dashtam
Aarzoo-ha justjoo-ha dashtam
Aani wa-az jawadani be-naseeb!
Zinda wa-az zindagani be-naseeb!
Tishna wa-door az kinar-e-chashmasar
Mi-saroodam een ghazal be-ikhtiyar
English Translation of Ashaar
Sunset grants the joy of sight even to the blind and gives to the evening the hue of dawn. I held many conversations with my heart; I had many desires and quests. A thing of the moment, unsharing in immortality; living, yet unsharing in life itself. Thirsty and far from the fountain’s rim, I involuntarily began to chant this song.
Urdu Translation
سورج کا غروب ہونا اندھوں کو بھی دیکھنے کا ذوق عطا کرتا ہے اور شام کو صبح کا رنگ بخش دیتا ہے۔ میں اپنے دل کے ساتھ محوِ گفتگو تھا اور میرے اندر کئی آرزوئیں اور جستجوئیں مچل رہی تھیں۔ میں محسوس کر رہا تھا کہ میں عارضی ہوں اور ابدیت سے محروم ہوں؛ میں زندہ تو ہوں مگر حقیقی زندگی کی مٹھاس سے بے نصیب ہوں۔ میں پیاسا تھا اور چشمہِ حیات سے دور، اسی کیفیت میں بے اختیار رومی کی یہ غزل گانے لگا۔
Roman Urdu of Translation
Sooraj ka ghuroob hona andhon ko bhi dekhne ka zauq ata karta hai aur shaam ko subah ka rang bakhsh deta hai. Main apne dil ke sath mahv-e-guftgoo tha aur mere andar kai aarzooyen aur justjoo-en machal rahi thein. Main mehsoos kar raha tha ke main aarzi hoon aur abdiat se mahroom hoon; main zinda to hoon magar haqiqi zindagi ki mithas se be-naseeb hoon. Main pyasa tha aur chashma-e-hayat se door, isi kaifiyat mein be-ikhtiyar Rumi ki ye ghazal gane laga.

بکشائے لب کہ قند فراوانم آرزوست
بنماے رخ کہ باغ و گلستانم آرزوست
یک دست جام بادہ و یک دست زلف یار
رقص چنیں میانہ میدانم آرزوست
گفتی زناز بیش مرنجاں مرا، برو
آں گفتنت کہ بیش مرنجانم آرزوست
اے عقل تو ز شوق پراگندہ گوئے شو
اے عشق نکتہ ہائے پریشانم آرزوست
Roman Urdu of Ashaar
Bukshaye lab ke qand-e-frawanam aarzoost
Bunmay rukh ke bagh-o-gulistanam aarzoost
Yaki dast jam-e-baada wa yaki dast zulf-e-yaar
Raqs-e-chaneen miyana-e-maidanam aarzoost
Gufti zi-naz besh maranjan mara, burao
Aan guftanat ke besh maranjan-am aarzoost
Ay aql tu zi-shauq praganda-goye shao
Ay ishq nukta-haye pareshan-am aarzoost
English Translation of Ashaar
Open your lips, for abundant sweetness is my desire; show your face, for the garden and rosebed are my desire. A cup of wine in one hand and the beloved’s tress in the other—such a dance in the midst of the field is my desire. You said in coquetry, “Torment me no more, begone!” That very saying, “Torment me no more,” is my desire. O Reason, become a babbler of confused words out of yearning; O Love, distracted subtleties are my desire.
Urdu Translation
اے محبوب! اپنے لب کھول کہ مجھے مٹھاس کی آرزو ہے؛ اپنا چہرہ دکھا کہ مجھے باغ و گلستان کی طلب ہے۔ ایک ہاتھ میں جامِ عشق ہو اور دوسرے میں محبوب کی زلفیں، میدان کے بیچ ایسا رقص کرنا میری آرزو ہے۔ تو نے ناز سے کہا کہ “مجھے مزید تنگ نہ کرو اور چلے جاؤ”، تیرا یہ کہنا ہی میری سب سے بڑی آرزو ہے۔ اے عقل! تو عشق کے شوق میں بہکی بہکی باتیں کرنے والی بن جا؛ اے عشق! مجھے تیری گہری اور پریشان کن باتوں کی خواہش ہے۔
Roman Urdu of Translation
Ay mehboob! Apne lab khol ke mujhe mithas ki aarzoo hai; apna chehra dikha ke mujhe bagh-o-gulistan ki talab hai. Ek hath mein jam-e-ishq ho aur doosre mein mehboob ki zulfein, maidan ke beech aisa raqs karna meri aarzoo hai. Tu ne naz se kaha ke “mujhe mazeed tang na karo aur chale jao”, tera ye kehna hi meri sab se bari aarzoo hai. Ay aql! tu ishq ke shauq mein behki behki baatein karne wali ban ja; ay ishq! mujhe teri gehri aur pareshan-kun baaton ki khwahish hai.

ایں آب و نان چرخ چو سیل است بیوفا
من ماہم، نہنگم و عمانم آرزوست
جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم او
آں نور جیب موسیٰ عمرانم آرزوست
دی شیخ با چراغ ہمی گشت گرد شہر
کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست
زیں ہمرہاں سست عناصر دلم گرفت
شیر خدا و رستم دستانم آرزوست
گفتم کہ یافت می نشود جستہ ایم ما
گفت آنکہ یافت می نشود، آنم آرزوست!
Roman Urdu of Ashaar
Een aab-o-naan-e-charkh cho sail ast be-wafa
Man mahiam, nehangam-o-Oman-am aarzoost
Janam malool gasht zi Firaun-o-zulm-e-o
Aan noor-e-jaib-e-Musa-e-Imran-am aarzoost
Day shaikh ba charagh hami gasht gird-e-shahr
Kaz deev-o-dad maloolam-o-insan-am aarzoost
Zeen hamrahan-e-sust anasir dilam girift
Sher-e-Khuda wa Rustam-e-Dastan-am aarzoost
Guftam ke yaft mi-nashawad justa-aym ma
Guft an-ke yaft mi-nashawad, aanam aarzoost
English Translation of Ashaar
This bread and water of heaven are fickle as a torrent; I am a fish, a leviathan—Oman is my desire. My soul has grown weary of Pharaoh and his tyranny; that light in the breast of Moses is my desire. Last night the Elder wandered about the city with a lantern saying, “I am weary of demons and monsters: a true human is my desire.” My heart is sick of these feeble-spirited fellow-travellers; the Lion of God and Rustam are my desire.
Urdu Translation
آسمان کا دیا ہوا یہ رزق سیلاب کی طرح بے وفا ہے؛ میں مچھلی ہوں، مگرمچھ ہوں اور مجھے بڑے سمندر (عمان) کی آرزو ہے۔ میرا دل فرعون اور اس کے ظلم سے اکتا گیا ہے، مجھے حضرت موسیٰ علیہ السلام کے سینے والے نور کی تلاش ہے۔ کل رات ایک بزرگ چراغ لے کر شہر میں گھوم رہے تھے اور کہہ رہے تھے کہ میں درندوں اور شیطانوں سے تنگ آ چکا ہوں، مجھے کسی “انسان” کی تلاش ہے۔ ان کمزور اور پست ہمت ساتھیوں سے میرا دل بھر گیا ہے، مجھے شیرِ خدا (حضرت علیؓ) اور رستم جیسے بہادروں کی آرزو ہے۔
Roman Urdu of Translation
Asman ka diya hua ye rizq sailab ki tarah be-wafa hai; main machhli hoon, magarmachh hoon aur mujhe bare samundar (Oman) ki aarzoo hai. Mera dil Firaun aur uske zulm se ukta gaya hai, mujhe Hazrat Musa (A.S) ke seene wale noor ki talash hai. Kal raat ek buzurg charagh le kar shahr mein ghoom rahe thay aur keh rahe thay ke main darindon aur shaitanon se tang aa chuka hoon, mujhe kisi “insan” ki talash hai. In kamzor aur past-himmat sathiyon se mera dil bhar gaya hai, mujhe Sher-e-Khuda (Hazrat Ali) aur Rustam jaise bahaduron ki aarzoo hai.

موج مضطر خفت بر سنجاب آب
شد افق تار از زیان آفتاب
از متاعش پارہ دز دید شام
کو بکب چون شاہدے بالاے بام
روح رومی پردہ ہا را بر درید
از پس کہ پارہ آمد پدید!
Roman Urdu of Ashaar
Mauj-e-muztar khuft bar sanjab-e-aab
Shud ufuq taar az ziyan-e-aftab
Az mata-ash para duzdeed shaam
Kokab choon shahid-ay baala-e-baam
Rooh-e-Rumi parda-ha ra bar-dareed
Az pas-e-koh-para amad padeed
English Translation of Ashaar
I said, “The thing we quested after is never attained.” He said, “The unattainable—that thing is my desire!” The restless wave slept on the grey water; the sun vanished, and the horizon grew dark. Evening stole a portion of its capital, and a star stood like a witness above the roof. The spirit of Rumi rent the veils asunder; from behind a mountain mass, he became visible
Urdu Translation
میں نے کہا کہ جس انسان کو آپ ڈھونڈ رہے ہیں وہ نہیں ملتا، ہم نے بھی بہت تلاش کیا۔ انہوں نے جواب دیا کہ “جو نہیں ملتا، اسی کی تو مجھے تمنا ہے!” بے چین لہریں پانی کی سطح پر سو گئیں اور سورج کے ڈوبنے سے افق پر اندھیرا چھا گیا۔ شام نے سورج کی روشنی کا ایک ٹکڑا چرا لیا اور ایک ستارہ چھت پر کھڑے گواہ کی طرح نمودار ہوا۔ تب مولانا رومی کی روح پردوں کو چاک کرتی ہوئی ایک پہاڑی کے پیچھے سے ظاہر ہوئی۔
Roman Urdu of Translation
Maine kaha ke jis insan ko aap dhoond rahe hain woh nahi milta, hum ne bhi bohat talash kiya. Unhon ne jawab diya ke “jo nahi milta, usi ki to mujhe tamanna hai!” Be-chain lehrein pani ki satah par so gayin aur sooraj ke doobne se ufuq par andhera chha gaya. Shaam ne sooraj ki roshni ka ek tukra chura liya aur ek sitara chhat par khare gawah ki tarah namoodar hua. Tab Maulana Rumi ki rooh pardaon ko chaak karti hui ek pahari ke peeche se zahir hui.

طلعتش رخشندہ مثل آفتاب
شیب او فرخندہ چوں عہد شباب
پیکر روشن زنور سرمدی
در سرا پایش سرور سرمدی!
بر لب او سر پنہان وجود
بند ہائے حرف و صوت از خود کشود
حرف او آئینہ آویختہ
علم با سوز دروں آمیختہ!
Roman Urdu of Ashaar
Tala’at-ash rakhshanda misl-e-aftab
Shaib-e-o farkhunda choon ehd-e-shabab
Paikar-e-roshan zi-noor-e-sarmadi
Dar sara-payash suroor-e-sarmadi
Bar lab-e-o sirr-e-pinhan-e-wujood
Band-haye harf-o-saut az khud kushood
Harf-e-o aina-e-aweekhta
Ilm ba soz-e-daroon ameekhta
English Translation of Ashaar
His face was shining like the sun; his old age was as blessed as the season of youth. His figure was bright with eternal light, and from head to foot, he was robed in everlasting joy. Upon his lips were the hidden secrets of Being; he had loosened from himself the chains of words and sounds. His speech was like a suspended mirror, and his knowledge was commingled with an inward fire.
Urdu Translation
رومی کا چہرہ سورج کی مانند روشن تھا اور ان کا بڑھاپا جوانی کی طرح مبارک اور توانا نظر آتا تھا۔ ان کا پورا جسم دائمی نور سے منور تھا اور سر سے پاؤں تک وہ ابدی سرور میں ڈوبے ہوئے تھے۔ ان کے لبوں پر وجود کے پوشیدہ راز تھے اور انہوں نے خود کو الفاظ اور آوازوں کی قید سے آزاد کر لیا تھا۔ ان کی گفتگو ایک لٹکتے ہوئے آئینے کی طرح (صاف) تھی اور ان کا علم باطنی سوز و تڑپ کے ساتھ ملا ہوا تھا۔
Roman Urdu of Translation
Rumi ka chehra sooraj ki manand roshan tha aur unka burhapa jawani ki tarah mubarak aur tawana nazar aata tha. Unka poora jism daimi noor se munawwar tha aur sar se paon tak woh abdi suroor mein doobe huay thay. Unke labon par wujood ke posheeda raaz thay aur unhon ne khud ko alfaz aur awazon ki qaid se azad kar liya tha. Unki guftgoo ek latakte huay aine ki tarah saaf thi aur unka ilm batini soz-o-tarap ke sath mila hua tha.

گفتمش “موجود و ناموجود چیست؟
معنی محمود و نامحمود چیست؟”
گفت “موجود آنکہ می چاہتا نمود
آشکارائی تقاضاے وجود
زندگی خود را بخویش آراستن
بر وجود خود شہادت خواستن
زندہ ای یا مردہ ای یا جاں بلب
از سہ شاہد کن شہادت را طلب
Roman Urdu of Ashaar
Guftam-ash “Maujood-o-namaujood cheest
Ma’ni-e-mahmood-o-namahmood cheest
Guft “Maujood an-ke mi khwahad namood
Ashkarayi taqaza-e-wujood
Zindagi khud ra ba-khish arastan
Bar wujood-e-khud shahadat khwastan
Zinda-ay ya murda-ay ya jaan-ba-lab
Az seh shahid kun shahadat ra talab
English Translation of Ashaar
I asked him, “What is the existent and the non-existent? What is the meaning of the praiseworthy and the unpraiseworthy?” He said, “The existent is that which wills to appear; manifestation is the very demand of existence. Life means to adorn oneself within oneself and to desire to bear witness to one’s own being. Whether you are alive, dead, or dying—seek witness from three witnesses.”
Urdu Translation
میں نے رومی سے پوچھا کہ “موجود” اور “ناموجود” کیا ہے؟ اور “محمود” (پسندیدہ) اور “نامحمود” (ناپسندیدہ) کے کیا معنی ہیں؟ انہوں نے فرمایا: “موجود وہ ہے جو ظاہر ہونے کا ارادہ رکھتا ہے، کیونکہ خود کو ظاہر کرنا ہی وجود کی اصل پکار ہے۔ زندگی خود کو اپنی نظروں میں سنوارنے اور اپنے ہونے پر گواہی طلب کرنے کا نام ہے۔ اب تم زندہ ہو، مردہ ہو یا قریب المرگ، اپنی حقیقت کی گواہی ان تین گواہوں سے مانگو۔”
Roman Urdu of Translation
Maine Rumi se poocha ke “maujood” aur “na-maujood” kya hai? Aur “mahmood” aur “na-mahmood” ke kya ma’ni hain? Unhon ne farmaya: “Maujood woh hai jo zahir hone ka irada rakhta hai, kyunke khud ko zahir karna hi wujood ki asal pukar hai. Zindagi khud ko apni nazron mein sanwarne aur apne hone par gawahi talab karne ka naam hai. Ab tum zinda ho, murda ho ya qareeb-ul-marg, apni haqiqat ki gawahi in teen gawon se mango.”

شاہد اول شعور خویشتن
خویش را دیدن بنور خویشتن
شاہد ثانی شعور دیگرے
خویش را دیدن بنور دیگرے
شاہد ثالث شعور ذات حق
خویش را دیدن بنور ذات حق
پیش ایں نور ار بمانی استوار
حی و قائم چوں خدا خود را شمار!
Roman Urdu of Ashaar
Shahid-e-awwal shaoor-e-khishtan
Khish ra deedan ba-noor-e-khishtan
Shahid-e-sani shaoor-e-digaray
Khish ra deedan ba-noor-e-digaray
Shahid-e-salis shaoor-e-zaat-e-Haq
Khish ra deedan ba-noor-e-zaat-e-Haq
Pesh-e-een noor ar bamani ustuar
Hayy-o-Qaim choon Khuda khud ra shumar
English Translation of Ashaar
The first witness is self-consciousness—to see oneself in one’s own light. The second witness is the consciousness of another—to see oneself in another’s light. The third witness is the consciousness of God’s Essence—to see oneself in the light of God’s Essence. If you remain firm before this Light, count yourself as living and eternal like God
Urdu Translation
پہلا گواہ تمہارا اپنا شعور ہے، یعنی خود کو اپنے نور میں دیکھنا (اپنی خودی کو پہچاننا)۔ دوسرا گواہ دوسروں کا شعور ہے، یعنی خود کو دوسروں کے نور میں دیکھنا۔ اور تیسرا گواہ اللہ تعالیٰ کی ذات کا شعور ہے، یعنی خود کو اللہ کے نور میں دیکھنا۔ اگر تم اللہ کے اس عظیم نور کے سامنے ثابت قدم رہ سکو (یعنی تمہاری خودی فنا نہ ہو)، تو تم بھی خدا کی طرح ہمیشہ زندہ اور قائم ہو۔
Roman Urdu of Translation
Pehla gawah tumhara apna shaoor hai, yani khud ko apne noor mein dekhna (apni Khudi ko pehchanna). Doosra gawah doosron ka shaoor hai, yani khud ko doosron ke noor mein dekhna. Aur teesra gawah Allah Ta’ala ki zaat ka shaoor hai, yani khud ko Allah ke noor mein dekhna. Agar tum Allah ke is azeem noor ke samne sabit-qadam reh sako, to tum bhi Khuda ki tarah hamesha zinda aur qaim ho.

بر مقام خود رسیدن زندگی است
ذات را بے پردہ دیدن زندگی است
مرد مؤمن در نسازد با صفات
مصطفیٰ ‘راضی نشد الا بذات’
چیست معراج؟ آرزوئے شاہدے
امتحانی رو بروئے شاہدے
شاہد عادل کہ بے تصدیق او
زندگی مارا چوگل را رنگ و بو
Roman Urdu of Ashaar
Bar maqam-e-khud raseedan zindagi ast
Zaat ra be-parda deedan zindagi ast
Mard-e-momin dar nasazad ba sifat
Mustafa ‘razi nashud illa ba zaat’
Cheest Miraj? Aarzoo-e-shahiday
Imtihan-ay roo-ba-roo-e-shahiday
Shahid-e-adil ke be tasdeeq-e-o
Zindagi ma-ra cho gul ra rang-o-bu
English Translation of Ashaar
To attain one’s own station is life; to see the Essence without a veil is life. A true believer does not settle for mere Attributes; Mustafa (PBUH) was not content save with the Essence. What is Ascension? It is the desire for a witness; an examination face-to-face with a witness. A competent witness, without whose confirmation, our life is as fleeting as the scent and color of a rose.
Urdu Translation
اپنے اصل مقام تک پہنچ جانا ہی حقیقی زندگی ہے، اور اللہ کی ذات کو بے پردہ دیکھنا ہی اصل زندگی ہے۔ مردِ مومن صرف صفاتِ الہیٰ پر قناعت نہیں کرتا، جیسے حضور اکرم ﷺ نے دیدارِ الہیٰ (ذات) کے بغیر تسکین نہیں پائی۔ معراج کیا ہے؟ یہ ایک عظیم گواہ (اللہ) کے سامنے پیش ہونے کی آرزو ہے؛ یہ اس گواہ کے روبرو اپنا امتحان دینے کا نام ہے۔ وہ ایسا سچا گواہ ہے کہ جس کی تصدیق کے بغیر ہماری زندگی اتنی ہی ناپائیدار ہے جتنی پھول کی رنگت اور خوشبو۔
Roman Urdu of Translation
Apne asal maqam tak puhanch jana hi haqiqi zindagi hai, aur Allah ki zaat ko be-parda dekhna hi asal zindagi hai. Mard-e-momin sirf sifat-e-Ilahi par qana’at nahi karta, jaise Huzoor Akram (S.A.W) ne deedar-e-Ilahi ke baghair taskeen nahi payi. Miraj kya hai? Ye ek azeem gawah (Allah) ke samne pesh hone ki aarzoo hai; ye us gawah ke roo-ba-roo apna imtihan dene ka naam hai. Woh aisa sacha gawah hai ke jis ki tasdeeq ke baghair hamari zindagi itni hi na-paidar hai jitni phool ki rangat aur khushbu.

در حضورش کس نماند استوار
ور بماند ہست او کامل عیار
ذرہ از کف مدہ تابے کہ ہست
پختہ گیر اندر گرہ تابے کہ ہست
تاب خود را بر فزودن خوشتر است
پیش خورشید آزمودن خوشتر است
پیکر فرسودہ را دیگر تراش
امتحان خویش کن موجود باش
Roman Urdu of Ashaar
Dar huzoor-ash kas namanad ustuar
War bamanad hast o kamil-ayar
Zarra az kaf madah tabay ke hast
Pukhta geer andar girah tabay ke hast
Tab-e-khud ra bar fazoodan khushtar ast
Pesh-e-khurshid azmoodan khushtar ast
Paikar-e-farsuda ra deegar tarash
Imtihan-e-khish kun maujood bash
English Translation of Ashaar
In that Presence, no one remains firm, but if one does, he is of perfect assay (pure gold). Do not let go of even a particle of the glow you have; knot tightly the radiance that is within you. It is better to increase your own glow; it is better to test yourself before the Sun. Chisel anew your worn-out form; test yourself and become a true being
Urdu Translation
اللہ کے اس حضور میں کوئی بھی ثابت قدم نہیں رہ پاتا، لیکن اگر کوئی قائم رہ جائے تو وہی اصل میں خالص اور مکمل انسان ہے۔ تمہارے پاس جو بھی تھوڑی بہت چمک (خودی) ہے اسے ضائع نہ ہونے دو، بلکہ اس روشنی کو اپنے اندر مضبوطی سے تھام لو۔ اپنی اس روشنی کو مزید بڑھانا ہی بہتر ہے، اور سورج (اللہ کے نور) کے سامنے خود کو آزمانا ہی اصل کمال ہے۔ اپنے اس پرانے اور گھسے پٹے وجود کو دوبارہ سے تراشو، اپنا امتحان لو اور ایک حقیقی “موجود” بن جاؤ۔
Roman Urdu of Translation
Allah ke is huzoor mein koi bhi sabit-qadam nahi reh pata, lekin agar koi qaim reh jaye to wahi asal mein khalis aur mukammal insan hai. Tumhare pas jo bhi thori bohat chamak (Khudi) hai use zaya na hone do, balkay us roshni ko apne andar mazbooti se tham lo. Apni is roshni ko mazeed barhana hi behtar hai, aur sooraj (Allah ke noor) ke samne khud ko aazmana hi asal kamal hai. Apne is purane aur ghisay pitay wujood ko dobara se trasho, apna imtihan lo aur ek haqiqi “maujood” ban jao.

باز گفتم “پیش حق رفتن چساں؟
کوہ خاک و آب را گفتن چساں؟
آمرو خالق بروں ازا مرد خلق
ماز شست روزگاراں خستہ حلق؟”
گفت “اگر سلطاں ترا آید بدست
می تواں افلاک را از ہم شکست
Roman Urdu of Ashaar
Baz guftam “Pesh-e-Haq raftan chasan
Koh-e-khak-o-aab ra guftan chasan
Aamir-o-Khaliq baroon az amr-o-khalq
Ma zi-shast-e-rozgaran khasta halq
Guft “Agar Sultan tura ayad ba-dast
Mi tawan aflak ra az hum shikast
English Translation of Ashaar
I asked again, “How can one go before God? How can this mountain of clay and water (the body) be broken? The Creator is beyond our physical world, while our throats are strangled by the noose of time.” He replied, “If you obtain ‘Sultan’ (spiritual power/authority), you can shatter the heavens easily.”
Urdu Translation
میں نے دوبارہ پوچھا کہ اللہ کے حضور کیسے پہنچا جائے؟ اور اس مٹی اور پانی کے پہاڑ یعنی انسانی جسم کی قید کو کیسے توڑا جائے؟ اللہ تو مادی دنیا سے بلند ہے جبکہ ہم زمانے کے کانٹے میں پھنسے ہوئے زخمی حلق والے قیدی ہیں۔ رومی نے جواب دیا: “اگر تمہیں روحانی غلبہ اور قوت (سلطان) حاصل ہو جائے تو تم ان آسمانوں کو چیر کر باہر نکل سکتے ہو۔”
Roman Urdu of Translation
Maine dobara poocha ke Allah ke huzoor kaise puhancha jaye? Aur is mitti aur pani ke pahar yani insani jism ki qaid ko kaise tora jaye? Allah to madi dunya se buland hai jabke hum zamane ke kante mein phanse hue zakhmi halq wale qaidi hain. Rumi ne jawab diya: “Agar tumhein roohani ghalba aur quwwat (Sultan) hasil ho jaye to tum in asmanon ko cheer kar bahar nikal sakte ho.”

باش تا عیاں شود ایں کائنات
شوید از دامان خود گرد جہات
در وجود اونہ کم بیتی، نہ بیش
خویش را بینی ازو، اوزاز خویش
نکتہ “الا بسلطان” یاد گیر
ورنہ چوں مور و ملخ در گل بمیر
Roman Urdu of Ashaar
Bash ta ayan shawad een kainat
Shoyad az daman-e-khud gard-e-jihat
Dar wujood-e-o na kam beeni, na besh
Khish ra beeni az-o, o-ra zi khish
Nukta-e “Illa bi-Sultan” yaad geer
Warna choon mor-o-malakh dar gil bameer
English Translation of Ashaar
Wait until this universe becomes naked before you and washes the dust of dimensions (directions) from its skirt. Then you will see neither more nor less in existence; you will see yourself through Him, and Him through yourself. Remember the secret of “Except with Authority”; otherwise, die in the mud like an ant or a locust
Urdu Translation (Easy to read)
انتظار کرو یہاں تک کہ یہ کائنات تمہارے سامنے بے پردہ ہو جائے اور اپنے دامن سے سمتوں (شمال، جنوب، مشرق، مغرب) کی گرد جھاڑ دے۔ تب تمہیں وجود میں نہ کمی نظر آئے گی نہ زیادتی؛ تم خود کو اللہ کے نور میں دیکھو گے اور اللہ کو اپنے اندر محسوس کرو گے۔ قرآن کا یہ نکتہ یاد رکھو کہ تم (زمان و مکاں سے) “بغیر قوت و غلبہ کے نہیں نکل سکتے”، ورنہ چیونٹیوں اور ٹڈیوں کی طرح مٹی میں ہی مر جاؤ گے۔
Roman Urdu of Translation
Intizar karo yahan tak ke ye kainat tumhare samne be-parda ho jaye aur apne daman se simton ki gard jhaar de. Tab tumhein wujood mein na kami nazar aaye gi na ziadati; tum khud ko Allah ke noor mein dekho ge aur Allah ko apne andar mehsoos karo ge. Quran ka ye nukta yaad rakho ke tum “baghair quwwat-o-ghalba ke nahi nikal sakte”, warna chiontiyon aur tiddiyon ki tarah mitti mein hi mar jao ge.

از طریق زادن اے مرد نکوئے
آمدی اندر جہان چار سوئے
ہم بروں جستن بزا دن می تواں
بند ہا از خود کشادن می تواں
لیکن ایں زادن نہ از آب و گل است
داند آں مردے کہ او صاحب دل است
Roman Urdu of Ashaar
Az tareeq-e-zadan ay mard-e-nikoye
Amadi andar jahan-e-char soye
Hum baroon justan ba-zadan mi tawan
Band-ha az khud kushadan mi tawan
Lekin een zadan na az aab-o-gil ast
Danad aan mard-e-ke o sahib-dil ast
English Translation of Ashaar
O good man, it was by way of birth that you came into this world of four dimensions. Similarly, by another birth, you can escape it and loosen all fetters from yourself. But this second birth is not made of water and clay (physical); only the man with a living heart understands this.
Urdu Translation
اے نیک آدمی! تم پیدائش کے ذریعے اس چار سمتوں والی مادی دنیا میں آئے ہو۔ اسی طرح (روحانی) دوبارہ پیدا ہونے سے تم اس دنیا سے باہر نکل سکتے ہو اور اپنی تمام زنجیریں کھول سکتے ہو۔ لیکن یہ نئی پیدائش پانی اور مٹی (جسم) سے نہیں ہوتی؛ اس بات کو وہی شخص جانتا ہے جو صاحبِ دل (بیدار روح والا) ہو۔
Roman Urdu of Translation
Ay naik aadmi! tum paidaish ke zariye is char simton wali madi dunya mein aaye ho. Isi tarah (roohani) dobara paida hone se tum is dunya se bahar nikal sakte ho aur apni tamam zanjeerein khol sakte ho. Lekin ye nayi paidaish pani aur mitti se nahi hoti; is baat ko wahi shakhs janta hai jo sahib-e-dil ho.

آں زبوری (مجبوری) است، ایں از اختیار
آں نہاں در پردہ ہا، ایں آشکار
آں یکے با گریہ، ایں با خندہ ایست
یعنی آں جویندہ، ایں یا بندہ ایست
آں سکون و سیر اندر کائنات
ایں سراپا سیر بیرون از جہات
Roman Urdu of Ashaar
Aan zi majboori ast, een az ikhtiyar
Aan nahan dar parda-ha, een ashkar
Aan yake ba girya, een ba khanda-ay ast
Ya’ni aan joyanda, een yabanda-ay ast
Aan sukoon-o-sair andar kainat
Een sarapa sair beroon az jihat
English Translation of Ashaar
The first birth is by constraint (force), the second is by choice. The first is hidden in veils, the second is manifest. The first happens with weeping (a crying baby), the second with laughter (joy of discovery). The first is a seeking, the second is a finding. The first is to journey within the universe, the second is to journey outside all dimensions.
Urdu Translation
پہلی پیدائش (پیدا ہونا) ایک مجبوری ہے، جبکہ دوسری (روحانی بیداری) تمہارا اپنا اختیار ہے۔ پہلی پیدائش پردوں میں چھپی ہوتی ہے، جبکہ یہ دوسری پیدائش اعلانیہ اور ظاہر ہے۔ پہلی پیدائش میں بچہ روتا ہے، جبکہ دوسری میں انسان ہنستا اور خوش ہوتا ہے۔ پہلی میں تلاش ہے، دوسری میں منزل کا پا لینا ہے۔ پہلی میں انسان کائنات کے اندر چلتا پھرتا ہے، جبکہ دوسری میں وہ تمام سمتوں اور حدوں سے باہر نکل جاتا ہے۔
Roman Urdu of Translation
Pehli paidaish ek majboori hai, jabke doosri tumhara apna ikhtiyar hai. Pehli paidaish pardaon mein chhupi hoti hai, jabke ye doosri paidaish alania aur zahir hai. Pehli paidaish mein bacha rota hai, jabke doosri mein insan hansta aur khush hota hai. Pehli mein talash hai, doosri mein manzil ka pa lena hai. Pehli mein insan kainat ke andar chalta phirta hai, jabke doosri mein woh tamam simton aur hadon se bahar nikal jata hai.

آں یکے محتاجی روز و شب است
وآں دگر روز و شب اور مرکب است
زادن طفل از شکست اشکم است
زادن مرد از شکست عالم است
ہر دو زادن را دلیل آمد اذان
آں بلب گویند و ایں از عین جاں
Roman Urdu of Ashaar
Aan yake muhtaji-e-roz-o-shab ast
Wan digar roz-o-shab o-ra markab ast
Zadan-e-tifl az shikast-e-ishkam ast
Zadan-e-murd az shikast-e-alam ast
Har do zadan ra daleel amad azan
Aan ba-lab goyand wa een az ain-e-jaan
English Translation of Ashaar
The first birth is in need of day and night (time), for the second, day and night are but its vehicle. A child is born through the rending of the womb, but a (true) man is born through the rending of the world. The call to prayer (Azan) is the evidence for both; one is uttered by the lips, the other comes from the very soul.
Urdu Translation
پہلی پیدائش دن اور رات (وقت) کی محتاج ہوتی ہے، جبکہ دوسری پیدائش والے کے لیے دن اور رات اس کی سواری بن جاتے ہیں۔ بچہ ماں کا پیٹ چاک ہونے سے پیدا ہوتا ہے، جبکہ مردِ کامل اس جہانِ مادی کو توڑ کر پیدا ہوتا ہے۔ ان دونوں پیدائشوں کی گواہی “اذان” ہے؛ پہلی اذان صرف ہونٹوں سے دی جاتی ہے (بچے کے کان میں)، جبکہ دوسری اذان انسان کی روح کی گہرائی سے نکلتی ہے۔
Roman Urdu of Translation
Pehli paidaish din aur raat ki muhtaji hoti hai, jabke doosri paidaish wale ke liye din aur raat us ki sawari ban jate hain. Bacha maan ka pait chaak hone se paida hota hai, jabke mard-e-kamil is jahan-e-madi ko tor kar paida hota hai. In donon paidaishon ki gawahi “Azan” hai; pehli azan sirf honton se di jati hai, jabke doosri azan insan ki rooh ki geherayi se nikalti hai.

جان بیدارے چو زاید در بدن
لرزہ ہا افتد دریں دیر کہن
گفتم “ایں زادن نمی دانم کہ چیست؟”
گفت “شانے از شئون زندگی است
شیوہ ہائے زندگی غیب و حضور
آں یکے اندر ثبات، آں در مرور
گہ بخلوت می گدازد خویش را
گہ بجلوت جمع سازد خویش را
Roman Urdu of Ashaar
Jan-e-bidaray cho zayed dar badan
Larza-ha uftad dareen dair-e-kuhan
Guftam “Een zadan nami danam ke cheest
Guft “Shanay az shuoon-e-zindagi ast
Shewa-haye zindagi ghaib-o-huzoor
Aan yake andar sabat, aan dar muroor
Gah ba-khalwat mi-gudazad khish ra
Gah ba-jilwat jam’ sazad khish ra
English Translation of Ashaar
Whenever a wakeful soul is born in a body, this ancient world trembles to its foundations. I said, “I do not understand what this birth is.” He said, “It is one of the many modes of life. Life acts through absence and presence; one is fixed in stability, the other in constant motion. Sometimes it dissolves itself in solitude, and sometimes it concentrates itself in manifestation.”
Urdu Translation
جب کسی بدن میں ایک بیدار روح جنم لیتی ہے، تو اس پرانے بت خانے (دنیا) پر لرزہ طاری ہو جاتا ہے۔ میں نے پوچھا کہ “میں نہیں سمجھا کہ یہ دوسری پیدائش کیا ہے؟” رومی نے فرمایا: “یہ زندگی کی شانوں میں سے ایک شان ہے۔ زندگی کے دو طریقے ہیں: غیب (چھپنا) اور حضور (ظاہر ہونا)۔ ایک میں ٹھہراؤ ہے اور دوسرے میں گردش۔ کبھی زندگی تنہائی میں خود کو پگھلا دیتی ہے اور کبھی محفل میں خود کو جمع کر لیتی ہے۔”
Roman Urdu of Translation
Jab kisi badan mein ek bidaar rooh janam leti hai, to is purane but-khane (dunya) par larza tari ho jata hai. Maine poocha ke “Main nahi samjha ke ye doosri paidaish kya hai?” Rumi ne farmaya: “Ye zindagi ki shanon mein se ek shan hai. Zindagi ke do tareeqe hain: Ghaib aur Huzoor. Ek mein thehrao hai aur doosre mein gardish. Kabhi zindagi tanhai mein khud ko pighla deti hai aur kabhi mehfil mein khud ko jama kar leti hai.”

جلوت او روشن از نور صفات
خلوت او مستنیر از نور ذات
عقل اور اسوئے جلوت می کشد
عشق اور اسوئے خلوت می کشد
عقل ہم خود را بدیں عالم زند
تا طلسم آب و گل را بشکند
می شود ہر سنگ راہ او را ادیب
می شود برق و سحاب او را خطیب
Roman Urdu of Ashaar
Jilwat-e-o roshan az noor-e-sifat
Khalwat-e-o mustaneer az noor-e-zaat
Aql o-ra soye jilwat mi-kashad
Ishq o-ra soye khalwat mi-kashad
Aql hum khud ra badeen alam zanad
Ta tilism-e-aab-o-gil ra bishkanad
Mi-shawad har sang-e-rah o-ra adeeb
Mi-shawad barq-o-sahab o-ra khateeb
English Translation of Ashaar
Life’s manifestation is lit by the light of Attributes, and its solitude is illuminated by the light of the Essence. Reason draws life towards manifestation, while Love draws it towards solitude. Reason hurls itself against this world to shatter the spell of water and clay; every stone on the road becomes its teacher, and lightning and clouds become its orators.
Urdu Translation
زندگی کا ظاہر ہونا صفاتِ الہٰی کے نور سے روشن ہے اور اس کی تنہائی ذاتِ حق کے نور سے منور ہے۔ عقل انسان کو ظاہر (دنیا) کی طرف کھینچتی ہے جبکہ عشق اسے تنہائی (ذات) کی طرف لے جاتا ہے۔ عقل خود کو اس مادی دنیا سے ٹکراتی ہے تاکہ مٹی اور پانی کے اس جادو (مادیت) کو توڑ سکے۔ اس سفر میں راستے کا ہر پتھر عقل کے لیے استاد بن جاتا ہے اور بجلی و بادل اس سے کلام کرتے ہیں۔
Roman Urdu of Translation
Zindagi ka zahir hona sifat-e-Ilahi ke noor se roshan hai aur is ki tanhai zaat-e-Haq ke noor se munawwar hai. Aql insan ko zahir ki taraf kheenchti hai jabke Ishq use tanhai ki taraf le jata hai. Aql khud ko is madi dunya se takrati hai ta-ke mitti aur pani ke is jadoo ko tor sake. Is safar mein raste ka har patthar aql ke liye ustad ban jata hai aur bijli-o-badal us se kalam karte hain.

چشمش از ذوق نگہ بیگانہ نیست
لیکن اور اجرأت رندانہ نیست!
پس زترس راہ چوں کورے رود
نرم نرمک صورت مورے رود
تا خرد پیچیدہ تر رنگ و بوست
می رود آہستہ اندر راہ دوست
کارش از تدریج می یابد نظام
من نہ دانم کے شود کارش تمام!
Roman Urdu of Ashaar
Chashm-ash az zauq-e-nigah begana neest
Lekin o-ra jurat-e-rindana neest!
Pas zi-tars-e-rah choon kor-ay rawad
Narm narmak soorat-e-mor-ay rawad
Ta khirad peechida-tar-e-rang-o-boost
Mi-rawad aahista andar rah-e-dost
Kar-ash az tadreej mi-yabad nizam
Man na-danam kay shawad kar-ash tamam!
English Translation of Ashaar
The eye of Reason is not a stranger to the joy of seeing, but it lacks the bold courage of a rebel! Fearing the road, it gropes like a blind man, moving slowly and softly like an ant. As long as intellect is entangled in the world of color and scent, it moves slowly on the path of the Beloved. Its work is organized through gradual steps; I do not know when its task will ever be finished!
Urdu Translation
عقل کی آنکھ مشاہدے کے ذوق سے محروم نہیں ہے، لیکن اس میں عشق جیسی جراتِ رندانہ نہیں ہے۔ اسی لیے عقل راستے کے خوف سے ایک اندھے کی طرح ٹٹول ٹٹول کر چلتی ہے اور چیونٹی کی طرح آہستہ آہستہ سرکتی ہے۔ جب تک عقل دنیا کے رنگ و بو میں الجھی رہتی ہے، وہ اللہ کے راستے میں بہت آہستہ چلتی ہے۔ اس کا کام درجہ بدرجہ (تدریج سے) مکمل ہوتا ہے، اور میں نہیں جانتا کہ اس کا کام کب انجام کو پہنچے گا۔
Roman Urdu of Translation
Aql ki aankh mushahide ke zauq se mahroom nahi hai, lekin is mein Ishq jaisi jurat-e-rindana nahi hai. Isi liye aql raste ke khauf se ek andhe ki tarah titool titool kar chalti hai aur chionti ki tarah aahista aahista sarakti hai. Jab tak aql dunya ke rang-o-bu mein uljhi rehti hai, woh Allah ke raste mein bohat aahista chalti hai. Iska kaam darja-ba-darja mukammal hota hai, aur main nahi janta ke iska kaam kab anjam ko puhanche ga.

می نداند عشق سال و ماہ را
دیر و زود و نزد و دور راہ را
عقل در کو ہے شگافے می کند
یا بگرد او طوافے می کند
کوہ پیش عشق چوں کا ہے بود
دل سریع السیر چوں ما ہے بود
عشق شبخونے زدن بر لا مکان
گور را نادیدہ رفتن از جہاں!
Roman Urdu of Ashaar
Mi-nadanad Ishq saal-o-mah ra
Dair-o-zood-o-nazd-o-door-e-rah ra
Aql dar koh-ay shigaf-ay mi-kunad
Ya ba-gird-e-o tawaf-ay mi-kunad
Koh pesh-e-Ishq choon kah-ay buwad
Dil saree-ul-sair choon mah-ay buwad
Ishq shab-khoon-ay zadan bar La-makan
Gor ra na-deeda raftan az jahan!
English Translation of Ashaar
Love knows nothing of months and years, nor the delay or distance of the path. Reason may cut a fissure in a mountain or circle around it, but before Love, a mountain is like a straw. Through Love, the heart becomes as swift as a fish. Love means to make a night assault upon the Infinite (Placeless) and to depart from this world without ever seeing the grave!
Urdu Translation
عشق سالوں اور مہینوں کی قید کو نہیں جانتا، اور نہ ہی اسے راستے کی دوری یا نزدیکی سے کوئی فرق پڑتا ہے۔ عقل تو پہاڑ میں راستہ بناتی ہے یا اس کے گرد چکر کاٹتی رہتی ہے، مگر عشق کے سامنے پہاڑ ایک تنکے کی مانند ہے اور دل مچھلی کی طرح تیز رفتار ہو جاتا ہے۔ عشق تو “لامکاں” پر شب خون مارنے کا نام ہے، اور یہ دنیا سے اس طرح گزر جانے کا نام ہے کہ انسان کو قبر کی ضرورت ہی نہ پڑے۔
Roman Urdu of Translation
Ishq saalon aur mahinon ki qaid ko nahi janta, aur na hi use raste ki doori ya nazdiki se koi farq parta hai. Aql to pahar mein rasta banati hai ya uske gird chakkar kaat-ti rehti hai, magar Ishq ke samne pahar ek tinke ki manand hai aur dil machhli ki tarah taiz-raftar ho jata hai. Ishq to “La-makan” par shab-khoon marne ka naam hai, aur ye dunya se is tarah guzar jaane ka naam hai ke insan ko qabar ki zaroorat hi na pare.

زور عشق از باد و خاک و آب نیست
قوتش از سختی اعصاب نیست
عشق باناں جویں خیبر کشاد
عشق در اندام مہ چاکے نہاد!
کلہ نمرود بے ضربے شکست
لشکر فرعون بے حربے شکست!
عشق در جاں چوں بچشم اندر نظر
ہم درون خانہ ہم بیرون در
Roman Urdu of Ashaar
Zor-e-Ishq az baad-o-khak-o-aab neest
Quwwat-ash az sakhti-e-asab neest
Ishq ba naan-e-javeen Khaibar kushad
Ishq dar andam-e-mah chak-ay nihad!
Kalla-e-Namrud be-zarb-ay shikast
Lashkar-e-Firaun be-harb-ay shikast!
Ishq dar jaan choon ba-chashm andar nazar
Hum daroon-e-khana hum beroon-e-dar
English Translation of Ashaar
The strength of Love does not come from air, earth, or water; its power is not from the toughness of muscles. Love conquered Khaibar on a loaf of barley; Love placed a crack in the body of the moon! It shattered Nimrod’s skull without a blow and defeated Pharaoh’s army without a battle. Love is in the soul like sight is in the eye—it is both inside the house and outside the door.
Urdu Translation
عشق کا زور ہوا، مٹی یا پانی سے نہیں ہے اور نہ ہی اس کی قوت جسمانی اعصاب کی سختی میں ہے۔ عشق (حضرت علیؓ) نے جو کی روٹی کھا کر خیبر فتح کیا اور عشق (حضور ﷺ) نے چاند کے دو ٹکڑے کر دیے۔ عشق نے نمرود کا سر بغیر کسی ظاہری چوٹ کے کچل دیا اور فرعون کے لشکر کو بغیر جنگ کے شکست دی۔ عشق روح میں ایسے ہے جیسے آنکھ میں نظر؛ یہ گھر کے اندر بھی ہے اور باہر بھی۔
Roman Urdu of Translation
Ishq ka zor hawa, mitti ya pani se nahi hai aur na hi is ki quwwat jismani asab ki sakhti mein hai. Ishq ne jau ki roti kha kar Khaibar fatah kiya aur Ishq ne chand ke do tukre kar diye. Ishq ne Namrud ka sar baghair kisi zahiri chot ke kuchal diya aur Firaun ke lashkar ko baghair jang ke shikast di. Ishq rooh mein aise hai jaise aankh mein nazar; ye ghar ke andar bhi hai aur bahar bhi.

عشق ہم خاکستر و ہم اخگر است
کار او از دین و دانش برتر است
عشق سلطان است و برہان مبیں
ہر دو عالم عشق را زیر نگیں
لازمان و دوش و فردا ئے ازو
لامکان و زیر و بالائے ازو
چوں خودی را از خدا طالب شود
جملہ عالم مرکب او را اکب شود
Roman Urdu of Ashaar
Ishq hum khakistar-o-hum akhgar ast
Kar-e-o az deen-o-danish bartar ast
Ishq Sultan ast-o-burhan-e-mubeen
Har do alam Ishq ra zir-e-nageen
La-zaman-o-dosh-o-farda-ye az-o
La-makan-o-zir-o-baala-ye az-o
Choon Khudi ra az Khuda talib shawad
Jumla alam markab-o-o-ra rakib shawad
English Translation of Ashaar
Love is both the ashes and the spark; its work is loftier than conventional religion or science. Love is the Sovereign and the manifest proof; both worlds are under its command. Timelessness, past, and future spring from it; the Placeless, the below, and the above are its creation. When the Self seeks (strengthens) itself through God, the entire universe becomes its mount and it the rider.
Urdu Translation
عشق راکھ بھی ہے اور دہکتا ہوا انگارہ بھی؛ اس کا مقام مذہب اور عقل و دانش سے بلند تر ہے۔ عشق بادشاہ بھی ہے اور روشن دلیل بھی، اور دونوں جہان اس کے قبضے میں ہیں۔ ماضی، مستقبل اور زمان و مکاں کی حدیں اسی سے ہیں، اور پستی و بلندی بھی اسی کی تخلیق ہے۔ جب انسان کی خودی اللہ سے جڑ کر طاقت مانگتی ہے، تو پوری کائنات اس کی سواری بن جاتی ہے اور وہ اس کا سوار۔
Roman Urdu of Translation
Ishq raakh bhi hai aur dehakta hua angara bhi; iska maqam mazhab aur aql-o-danish se buland-tar hai. Ishq badshah bhi hai aur roshan daleel bhi, aur donon jahan is ke qabze mein hain. Maazi, mustaqbil aur zaman-o-makan ki hadein usi se hain, aur pasti-o-bulandi bhi usi ki takhliq hai. Jab insan ki Khudi Allah se jur kar taqat mangti hai, to poori kainat us ki sawari ban jati hai aur woh iska sawar.

آشکار اثر مقام دل ازو
جذب ایں دیر کہن باطل ازو
عاشقاں خود را بہ یزداں می دہند
عقل تاویلی بقرباں می دہند
عاشقی؟ از سو بہ سوئی خرام
مرگ را بر خویشتن گرداں حرام
اے مثال مردہ در صندوق گور
می تواں برخاستن بے بانگ صور!
Roman Urdu of Ashaar
Ashkar asar-e-maqam-e-dil az-o
Jazb-e-een dair-e-kuhan baatil az-o
Ashiqan khud ra ba-Yazdan mi-dahand
Aql-e-taweeli ba-qurban mi-dahand
Ashiqi? Az so ba-be-soyi kharam
Marg ra bar khishtan gardan haram
Ay misal-e-murda dar sandooq-e-gor
Mi-tawan barkhastan be-bang-e-Soor
English Translation of Ashaar
Through Love, the status of the heart becomes manifest, and the attraction of this ancient world becomes void. Lovers surrender themselves to God and sacrifice the interpreting intellect. Are you a lover? Then proceed from direction to directionlessness; make death forbidden to yourself. O you who are like a dead man in the coffin of the grave, one can rise even without the sound of the Trumpet
Urdu Translation
عشق ہی سے دل کا حقیقی مقام ظاہر ہوتا ہے اور اس پرانی دنیا کی کشش ختم ہو جاتی ہے۔ عاشق خود کو اللہ کے سپرد کر دیتے ہیں اور تاویلیں کرنے والی عقل کو قربان کر دیتے ہیں۔ کیا تم عاشق ہو؟ تو پھر سمتوں کی دنیا سے نکل کر لامکانیت کی طرف چلو اور اپنے اوپر موت کو حرام کر لو (یعنی ابدیت پا لو)۔ اے وہ شخص جو قبر کے صندوق میں مردے کی طرح پڑا ہے، جان لے کہ اسرافیل کے صور کی آواز کے بغیر بھی (خودی کی بیداری سے) اٹھا جا سکتا ہے!
Roman Urdu of Translation
Ishq hi se dil ka haqiqi maqam zahir hota hai aur is purani dunya ki kashish khatam ho jati hai. Ashiq khud ko Allah ke supard kar dete hain aur taweelein karne wali aql ko qurban kar dete hain. Kya tum ashiq ho? To phir simton ki dunya se nikal kar la-makaniat ki taraf chalo aur apne oopar maut ko haram kar lo. Ay woh shakhs jo qabar ke sandooq mein murde ki tarah para hai, jaan le ke Israfeel ke soor ki awaz ke baghair bhi utha ja sakta hai!

در گلو داری نواہا خوب و نغز
چند اندر گل بمانئی مثل چغز
برمکان و برزماں اسوار شو
فارغ از پیچاک ایں زنار شو
تیز ترکن ایں دو چشم و ایں دو گوش
ہر چہ می بینی بنوش از راہ ہوش
آں کے کوبانگ موراں بشنود
ہم زدوراں، سر دوراں بشنود
Roman Urdu of Ashaar
Dar galu dari nawa-ha khoob-o-naghz
Chand andar gil bamani misl-e-chaghz
Bar makan-o-bar zaman aswar shao
Farigh az peechak-e-een zunnar shao
Tez-tar kun een do chashm-o-een do gosh
Har che mi-beeni banosh az rah-e-hosh
Aan ke ko bang-e-moran bishnawad
Hum zi-dauran, sirr-e-dauran bishnawad
English Translation of Ashaar
You have sweet and beautiful melodies in your throat; how long will you stay in the mud like a frog? Ride upon space and time; break free from the entanglement of this idol-worshipper’s girdle (the physical world). Sharpen these two eyes and these two ears; whatever you see, digest it through your intellect. He who can hear the voice of ants can also hear the secret of Fate from Time itself.
Urdu Translation
تمہارے گلے میں تو بہت خوبصورت اور عمدہ نغمے (صلاحیتیں) ہیں؛ تم کب تک مینڈک کی طرح مٹی میں پڑے رہو گے؟ زمان و مکاں پر سوار ہو جاؤ اور مادیت کی اس زنجیر (زنار) سے آزاد ہو جاؤ۔ اپنی ان دونوں آنکھوں اور کانوں کو تیز کرو، اور جو کچھ دیکھو اسے ہوش و عقل کے ساتھ سمجھو۔ جو شخص چیونٹیوں کی آواز سن لینے کی صلاحیت پیدا کر لیتا ہے، وہی زمانے کی گردش سے تقدیر کے رازوں کو پا لیتا ہے۔
Roman Urdu of Translation
Tumhare gale mein to bohat khoobsurat aur umda naghme hain; tum kab tak maindak ki tarah mitti mein pare raho ge? Zaman-o-makan par sawar ho jao aur madiat ki is zanjeer se azad ho jao. Apni in donon aankhon aur kanon ko tez karo, aur jo kuch dekho use hosh-o-aql ke sath samjho. Jo shakhs chiontiyon ki awaz sun lene ki salahiyat paida kar leta hai, wahi zamane ki gardish se taqdeer ke raazon ko pa leta hai

آں نگاہ پردہ سوز از من بگیر
کو بچشم اندرنی گردد اسیر
آدمی دید است باقی پوست است
دید آں باشد کہ دید دوست است
جملہ تن را در گداز اندر بصر
در نظر رو در نظر رو در نظر
تو ازیں نہ آسماں ترسی؟ مترس
از فراخائے جہاں ترسی؟ مترس
Roman Urdu of Ashaar
Aan nigah-e-parda soz az man bageer
Ko ba-chashm andar ni-gardad aseer
Adami deed ast baqi post ast
Deed aan bashad ke deed-e-Dost ast
Jumla tan ra dar gudaz andar basar
Dar nazar rao dar nazar rao dar nazar
Tu azeen noh asman tarsi? Matars
Az frakhaye jahan tarsi? Matars
English Translation of Ashaar
Take from me that veil-burning glance which does not remain a prisoner within the physical eye. Man is essentially vision, the rest is just skin; and true vision is that which beholds the Beloved. Dissolve your entire body into sight! Go into vision, go into vision, go into vision! Are you afraid of these nine heavens? Fear not! Are you afraid of the vastness of the world? Fear not
Urdu Translation
مجھ (رومی) سے وہ پردے جلا دینے والی نگاہ حاصل کرو جو آنکھ کے ڈیلے میں قید ہو کر نہیں رہتی۔ انسان دراصل “نظر” (بصیرت) کا نام ہے، باقی تو محض کھال اور جسم ہے۔ اصل نظر وہی ہے جو اللہ کا دیدار کرے۔ اپنے پورے جسم کو نظر میں پگھلا دو اور سراپا بصیرت بن جاؤ۔ کیا تم ان نو آسمانوں سے ڈرتے ہو؟ مت ڈرو! کیا تم کائنات کی وسعت سے خوف کھاتے ہو؟ ہرگز مت ڈرو!
Roman Urdu of Translation
Mujh se woh parda jala dene wali nigah hasil karo jo aankh ke deele mein qaid ho kar nahi rehti. Insan dar-asal “nazar” ka naam hai, baqi to mahaz khaal aur jism hai. Asal nazar wahi hai jo Allah ka deedar kare. Apne poore jism ko nazar mein pighla do aur sarapa baseerat ban jao. Kya tum in noh asmanon se darte ho? Mat daro! Kya tum kainat ki was’at se khauf khate ho? Hargiz mat daro!

چشم بکشا بر زمان و برمکان
ایں دو یک حال است از احوال جاں
تا نگہ از جلوہ پیش افتادہ است
اختلاف دوش و فردا زادہ است
از شعور است ایں کہ گوئی ز دور دور
چیست معراج؟ انقلاب اندر شعور
انقلاب اندر شعور از جذب و شوق
وار ہا ند جذب و شوق از تحت و فوق
Roman Urdu of Ashaar
Chashm buksha bar zaman-o-bar makan
Een do yak haal ast az ahwal-e-jaan
Ta nigah az jilwa pesh uftada ast
Ikhtilaf-e-dosh-o-farda zada ast
Az shaoor ast een ke goyi door-e-door
Cheest Miraj? Inqilab andar shaoor
Inqilab andar shaoor az jazb-o-shauq
Wa-rahanad jazb-o-shauq az taht-o-fauq
English Translation of Ashaar
Open your eyes to Space and Time; these two are but states of the soul’s condition. Because vision was separated from the original Manifestation, the difference between yesterday and tomorrow was born. It is because of (limited) consciousness that you speak of far distances. What is Ascension? A revolution in consciousness! This revolution comes from yearning and passion, freeing the soul from “below” and “above.”
Urdu Translation
زمان و مکاں پر نظر ڈالو؛ یہ دونوں دراصل روح کی کیفیات کے نام ہیں۔ چونکہ ہماری نظر اصل جلوے سے دور ہو گئی ہے، اس لیے ماضی اور مستقبل کا فرق پیدا ہو گیا ہے۔ یہ تمہارا محدود شعور ہی ہے جو دوریوں کی بات کرتا ہے۔ معراج کیا ہے؟ یہ شعور کے اندر ایک انقلاب کا نام ہے! اور یہ انقلاب جذب اور شوق سے پیدا ہوتا ہے جو انسان کو پستی اور بلندی (سمتوں) کی قید سے چھڑا دیتا ہے۔
Roman Urdu of Translation
Zaman-o-makan par nazar dalo; ye donon dar-asal rooh ki kaifiyat ke naam hain. Chunke hamari nazar asal jalwe se door ho gayi hai, isi liye maazi aur mustaqbil ka farq paida ho gaya hai. Ye tumhara mahdood shaoor hi hai jo dooriyon ki baat karta hai. Miraj kya hai? Ye shaoor ke andar ek inqilab ka naam hai! Aur ye inqilab jazb aur shauq se paida hota hai jo insan ko pasti aur bulandi ki qaid se chhara deta hai.

دانہ اندر گل بظلمت خانہ
از فضائے آسماں بیگانہ
ہیچ می داند کہ درجائے فراغ
می تواں خود را نمودن شاخ شاخ؟
جوہر او چیست؟ یک ذوق نمود
ہم مقام اوست ایں جوہر ہم اوست
اے کہ گوئی محمل جاں است تن
سر جاں را در نگر برتن متن
Roman Urdu of Ashaar
Dana andar gil ba-zulmat khana
Az fazaye asman begana
Heech mi-danad ke dar jaye faragh
Mi-tawan khud ra namoodan shakh shakh?
Jauhar-e-o cheest? Yak zauq-e-namood
Hum maqam-e-o-st een jauhar hum o-st
Ay ke goyi mahmal-e-jan ast tan
Sirr-e-jan ra dar-nigar bar tan matan
English Translation of Ashaar
A seed in the mud is in a house of darkness, unaware of the vastness of the sky. Does it know that in an open space, it can manifest itself as many branches? What is its essence? A desire to appear! This essence is both its destination and its very self. O you who say the body is the carrier of the soul, look into the secret of the soul and do not weave (entangle) it only with the body.
Urdu Translation
مٹی کے اندر ایک بیج اندھیرے گھر میں ہوتا ہے اور آسمان کی وسعتوں سے بے خبر ہوتا ہے۔ کیا وہ بیج جانتا ہے کہ کھلی جگہ پر آ کر وہ کئی شاخوں میں پھیل سکتا ہے؟ بیج کا اصل جوہر کیا ہے؟ ظاہر ہونے کا شوق! یہی شوق اس کا مقام بھی ہے اور اس کی ذات بھی۔ اے وہ شخص جو کہتا ہے کہ جسم روح کی سواری ہے، روح کے راز کو سمجھو اور اسے صرف جسم تک محدود نہ کرو۔
Roman Urdu of Translation
Mitti ke andar ek beej andhere ghar mein hota hai aur asman ki was’aton se be-khabar hota hai. Kya woh beej janta hai ke khuli jagah par aa kar woh kai shakhon mein phail sakta hai? Beej ka asal jauhar kya hai? Zahir hone ka shauq! Yahi shauq iska maqam bhi hai aur is ki zaat bhi. Ay woh shakhs jo kehta hai ke jism rooh ki sawari hai, rooh ke raaz ko samjho aur use sirf jism tak mahdood na karo.

محملے نہ، حالے از احوال اوست
محملش خواندن فریب گفتگوست!
چیست جاں؟ جذب و سرور و سوز و درد
ذوق تسخیر سپہر گرد گرد!
چیست تن؟ بارنگ و بو خو کردن است
با مقام چار سو خو کردن است
ایں بدن باجان ما انبار نیست
مشت خاکے مانع پرواز نیست
Roman Urdu of Ashaar
Mahmal-ay na, haal-ay az ahwal-e-o-st
Mahmal-ash khandan fareeb-e-guftgoo-st
Cheest jan? Jazb-o-suroor-o-soz-o-dard
Zauq-e-taskheer-e-sipehr-e-gard gard
Cheest tan? Ba-rang-o-bu kho kardan ast
Ba-maqam-e-char su kho kardan ast
Een badan ba jan-e-ma anbar neest
Musht-e-khak-ay ma’nay parwaz neest
English Translation of Ashaar
The body is not a carrier; it is a state among the soul’s states. To call it a carrier is but a linguistic deception! What is the soul? It is passion, joy, fire, and pain; it is the desire to conquer the revolving heavens! What is the body? It is getting accustomed to colors and scents, to the world of four dimensions. This body is not a heavy pile for our soul; a handful of dust cannot stop the flight of the spirit
Urdu Translation
جسم روح کی سواری نہیں ہے، بلکہ یہ روح کی ہی ایک کیفیت کا نام ہے۔ اسے سواری کہنا محض لفظی دھوکا ہے۔ روح کیا ہے؟ یہ جذبہ، سرور، تڑپ اور درد کا نام ہے؛ یہ گھومتے ہوئے آسمانوں کو مسخر کرنے کے شوق کا نام ہے۔ جسم کیا ہے؟ یہ مادی دنیا کے رنگ و بو اور سمتوں کا عادی ہو جانے کا نام ہے۔ یہ بدن ہماری روح کے لیے بوجھ نہیں ہے، اور مٹی کی ایک مٹھی (جسم) روح کی پرواز میں رکاوٹ نہیں بن سکتی۔
Roman Urdu of Translation
Jism rooh ki sawari nahi hai, balkay ye rooh ki hi ek kaifiyat ke naam hai. Use sawari kehna mahaz lafzi dhoka hai. Rooh kya hai? Ye jazba, suroor, tarap aur dard ka naam hai; ye ghoomte huay asmanon ko musakh-khar karne ke shauq ka naam hai. Jism kya hai? Ye madi dunya ke rang-o-bu aur simton ka aadi ho jaane ka naam hai. Ye badan hamari rooh ke liye bojh nahi hai, aur mitti ki ek mutthi (jism) rooh ki parwaz mein rukawat nahi ban sakti.
خلاصہ (Urdu Summary)
“تمہیدِ زمینی” کا یہ حصہ دراصل انسانی روح کی بیداری اور مادی حدود سے نکل کر ابدیت کی طرف سفر کا نقطہ آغاز ہے۔ علامہ اقبال نے مولانا رومی کی زبان سے ہمیں یہ سبق دیا ہے کہ اصل زندگی مٹی کے اس ڈھیر (جسم) میں مقید رہنا نہیں، بلکہ اپنی “خودی” کو پہچان کر اللہ کے نور کے سامنے کھڑا ہونا ہے۔ عقل اور عشق کے تقابل میں عشق کو فوقیت حاصل ہے، کیونکہ عقل منزل تک پہنچنے کے لیے تدریج اور احتیاط کا سہارا لیتی ہے، جبکہ عشق چشمِ زدن میں زمان و مکاں کی حدود کو پار کر لیتا ہے۔ یہ کلام ہمیں دعوت دیتا ہے کہ ہم اپنی “دوسری پیدائش” (روحانی بیداری) کی فکر کریں تاکہ ہم کائنات کے رازوں کو پا سکیں اور موت سے پہلے ہی ابدی زندگی کے ذوق سے آشنا ہو جائیں۔
Roman Urdu Summary
Tamheed-e-Zameeni” ka ye hissa darasal insani rooh ki bidari aur maadi hudood se nikal kar abdiat (eternity) ki taraf safar ka nuqta-e-aghaz hai. Allama Iqbal ne Maulana Rumi ki zaban se humein ye sabaq diya hai ke asal zindagi mitti ke is dher (jism) mein muqayyad rehna nahi, balkay apni “Khudi” ko pehchan kar Allah ke noor ke samne khara hona hai.
Aql aur Ishq ke taqabul mein Ishq ko foqiat hasil hai, kyunke aql manzil tak puhanchne ke liye tadreej aur ehtiyat ka sahara leti hai, jabke Ishq chashm-e-zadan mein zaman-o-makan ki hudood ko paar kar leta hai. Ye kalam humein dawat deta hai ke hum apni “doosri paidaish” (roohani bidari) ki fikr karein taake hum kainat ke raazon ko paa sakein aur maut se pehle hi abdi zindagi ke zauq se aashna ho jayein.




